Bitwa pod Wittstock 1636: Banér i Leslie ratują sprawę Szwecji

Dwa ciosy w dwa lata zdawały się kończyć szwedzką wojnę w Niemczech. Pod Nördlingen w 1634 roku Szwedzi ponieśli ciężką klęskę, a w pokoju praskim z 1635 roku elektor saski Jan Jerzy zawarł pokój z cesarzem Ferdynandem II. Saksonia walczyła teraz przeciw dawnemu sojusznikowi. Aby dobić Szwedów, główna armia cesarska szła za nimi wzdłuż Łaby, a mniejszy korpus generała Klitzinga wkroczył do Brandenburgii, szukając okazji do zadania śmiertelnego ciosu.²

Dowódcy cesarscy i sascy uznali, że znaleźli ją jesienią 1636 roku, gdy przeciwne wojska zeszły się na wzgórzach pod niewielkim miastem Wittstock w północno-wschodniej Brandenburgii.³

Armia wielu narodów

Naprzeciw stała szwedzka armia główna feldmarszałka Johana Banéra, wzmocniona drugą armią, Armią Wezery, złożoną głównie z pułków niemieckich i szkockich pod szkockim feldmarszałkiem Alexandrem Lesliem. Według Steve'a Murdocha, Kathrin Zickermann i Adama Marksa Szwedzi i Finowie stanowili tylko około jednej trzeciej połączonej armii, resztę Szkoci i Niemcy, a wśród nich także trochę Anglików.⁴

Liczebność walczących jest sporna. Niektóre relacje dają cesarskim tylko 12 000 ludzi, a Szwedom 22 000, ale zwykle szacuje się Szwedów na nieco ponad 15 000, a ich przeciwników na 22 000. Zarówno Leslie, jak i Banér pisali, że mieli przeciw sobie przewagę.⁵

Ryzykowny plan

Rankiem w sobotę 4 października Banér podzielił armię na cztery części. Sam, z Lennartem Torstenssonem, trzymał prawe skrzydło naprzeciw Sasów, z 17 szwadronami jazdy i 700 muszkieterami. Leslie dowodził centrum, pięcioma brygadami piechoty i pięcioma szwadronami jazdy, w sumie 4342 ludźmi, wprost naprzeciw cesarskiej armii Hatzfeldta. Generał porucznik James King prowadził lewe skrzydło, około 18 szwadronów jazdy, a Johan Vitzthum odwód.⁶

Plan był zuchwały. Jazda Kinga miała wielkim łukiem przejść na zachód, obejść pozycję przeciwnika i wyjść mu na tyły. Banér miał uderzyć czołowo na Sasów przy wsparciu artylerii Torstenssona, a Leslie pozorować atak na centrum cesarskie, by nie mogło pomóc Sasom. Jeśli wszystko by się udało, Sasi rozbici przez Banéra wpadliby prosto pod konie Kinga.⁷

Dzień, w którym plan prawie zawiódł

Nie poszło zgodnie z planem. Sasi trzymali się mocno, a Banér meldował, że każdy jego szwadron musiał na nich szarżować co najmniej sześć razy, niektóre nawet dziesięć. Jego skrzydło zaczęło się chwiać. Winił za to powolny marsz Kinga przez bagna i lasy na zachodzie oraz spóźniający się odwód. Leslie, już związany walką z Hatzfeldtem, przeszedł przez pole bitwy z pomocą. Sam Banér pisał królowej Krystynie, że jego ludzie popadliby w zupełny nieład, gdyby Leslie z pięcioma brygadami piechoty nie przyszedł im w samą porę z pomocą i nie odrzucił czterech nieprzyjacielskich brygad, które już miały uderzyć im w bok.⁸

W końcu jeźdźcy Kinga pojawili się na tyłach wroga. Banér twierdził potem, że mieli tego dnia niewiele do roboty, ale według raportu samego Kinga to ich nadejście, razem ze wsparciem Lesliego dla prawego skrzydła, zapoczątkowało odwrót przeciwnika, a o zmierzchu dwa jego pułki pod Torstenem Stålhandskem, wbrew rozkazom, by przerwać walkę, rozbiły trzy pułki nieprzyjaciela. Armia cesarsko-saska pękła, a relacja spisana kilka dni później w Sztokholmie mówiła o całkowitym rozbiciu całej jej piechoty. Szkoci zarzucali też Banérowi, że wstrzymując pościg, pozwolił pobitemu wrogowi ujść.⁹

Cena

Było to krwawe zwycięstwo. Murdoch, Zickermann i Marks piszą, że według powszechnie przyjmowanej oceny zginęło tego dnia od 7000 do 10 000 ludzi, a wielu więcej zostało rannych i okaleczonych. Z jednej brygady liczącej 892 ludzi ocalało tylko 308, a w jednej brygadzie szkockiej liczącej 800 zginęło 350. Najstarszym stopniem oficerem poległym po stronie szwedzkiej był pułkownik Robert Cunningham. Masowy grób żołnierzy z tej bitwy, odnaleziony w Wittstock, zbadali później archeolodzy. W powieści „Przygody Simplicissimusa” (1669) Grimmelshausen opisał pole pod Wittstock jako ziemię, która zamiast okrywać umarłych, sama była nimi okryta.¹⁰

Pamięć i spory

Po Nördlingen i pokoju praskim zwycięstwo pokazało, że Szwecja wcale nie została w Niemczech pokonana. Niektórzy historycy porównują tę bitwę do Kann Hannibala, inni uważają ją za znacznie mniej ważną, a Peter Wilson nazywa ją jedną z najważniejszych bitew tej wojny. Jej sława rozeszła się natychmiast: już po kilku dniach szkocki duchowny w Sztokholmie donosił, że zwycięstwo uważa się za równe największym sukcesom Szwedów, a paryski rytownik wydał jej widok, który w egzemplarzu z Royal Collection błędnie datuje bitwę na 16 października.¹¹

Bitwa rozpoczęła też spór o zasługi. Raport Banéra długo był głównym źródłem, a późniejsze opracowania często w ogóle pomijały Lesliego i Kinga. Leslie wkrótce odwiedził Szkocję, od 1639 roku dowodził armią szkockich kowenanterów przeciw Karolowi I w wojnach biskupich, a później otrzymał tytuł earla Leven.¹²