Bitwa pod Breitenfeld 1631: Gustaw Adolf łamie Tilly'ego

Latem 1631 roku wojna trzydziestoletnia wydawała się wygrana przez stronę katolicką. Cesarski edykt restytucyjny nakazywał zwrot dóbr kościelnych katolikom, a egzekwował go hrabia Johann Tserclaes Tilly, doświadczony wódz Ligi Katolickiej. Gustaw Adolf wylądował na Pomorzu rok wcześniej, ale protestanccy książęta Rzeszy nie spieszyli się, by do niego dołączyć.²

20 maja 1631 roku armia Tilly'ego zdobyła szturmem Magdeburg, a miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone. Neue Deutsche Biographie uważa, że nawet dla samego Tilly'ego wynik był wojskowo szkodliwy: zrujnowane miasto nie mogło już wyżywić ani pomieścić jego armii, a jego los zwrócił przeciw niemu opinię protestancką. Potem Tilly popełnił błąd, który doprowadził do bitwy. Wkroczył do Elektoratu Saksonii, którego władca Jan Jerzy starał się zachować neutralność, i wepchnął go w ramiona Szwedów. Sojusz saksońsko-szwedzki podpisano 11 września.³

Lipsk i droga do bitwy

Tilly'ego pchał naprzód głód. 5 września Pappenheim zajął Merseburg, a potem armia cesarska stanęła pod Lipskiem, drugą stolicą Saksonii. Po krótkim ostrzale i groźbach przypominających los Magdeburga miasto skapitulowało na warunkach. Tilly zamierzał tam czekać na posiłki. Tymczasem wczesnym rankiem 17 września armie szwedzka i saska nadciągnęły razem, a on ustawił wojska na otwartym terenie pod Breitenfeld, wsią kilka kilometrów na północ od miasta. Według biografii pióra Karla Witticha w Allgemeine Deutsche Biographie nie szukał tego dnia bitwy, ale przyjął ją z ufnością.⁴

Liczebnie przewagę mieli sprzymierzeni. HistoryOfWar.org ocenia armię Tilly'ego na 36 000 ludzi, a połączone wojska szwedzkie i saskie na 42 000, w tym 26 000 Szwedów. Inaczej było z jakością. Sasi byli świeżo zaciągnięci, Szwedzi zaś wyćwiczeni w nowym systemie: małe, ruchliwe oddziały piechoty i jazdy mogły się obrócić przeciw natarciu z każdej strony, a muszkieterowie strzelali kolejno, tak że, jak pisze historyczka Ursula Kampmann, Szwed oddawał mniej więcej trzy strzały w czasie, gdy przeciwnik oddawał jeden.⁵

Sasi uciekają

Bitwa zaczęła się na lewym skrzydle cesarskim. Gottfried Heinrich zu Pappenheim, porywczy dowódca jazdy Tilly'ego, wyszedł szerokim łukiem, by obejść skrzydło szwedzkie, i uderzył na szwedzki odwód. Szwedzka jazda zawróciła mu naprzeciw, a Pappenheim, wzięty w dwa ognie, został odparty. Na drugim skrzydle prawe skrzydło cesarskie uderzyło na Sasów, którzy pękli i uciekli z pola razem ze swoim elektorem, zostawiając Szwedów samych.⁶

Przez chwilę wyglądało na to, że Tilly wygrał. Ale jego żołnierze, pewni zwycięstwa, za daleko zapędzili się w pościgu za Sasami, i według Witticha dało to królowi okazję do rozstrzygającego uderzenia. Gdy Tilly próbował zwinąć odsłonięte teraz lewe skrzydło szwedzkie, szwedzkie brygady po prostu obróciły się frontem do niego.⁷

Horn i król

Gustaw Adolf przeszedł wtedy do kontrataku na lewym skrzydle cesarskim, odbił działa porzucone przez Sasów i zdobył artylerię samego Tilly'ego, którą zwrócono przeciw jego armii. Jazda Tilly'ego została w większości odrzucona. Jego piechota, stare tercje, zebrała się i walczyła dalej z wielkim męstwem, ale feldmarszałek Gustaw Horn ją rozbił. Jeźdźcy Pappenheima osłaniali odwrót i zapobiegli rzezi. Lekko ranny Tilly wycofał się w stronę Halle.⁸

Straty podawane są różnie. HistoryOfWar.org liczy po stronie Tilly'ego 7000 zabitych i 6000 jeńców. Kampmann podaje 12 000 zabitych i 7000 jeńców, pisze, że ocalały tylko cztery pułki, i że Tilly stracił całą artylerię.⁹

Dlaczego Breitenfeld miało znaczenie

Sam Gustaw Adolf nie spodziewał się tak wielkiego zwycięstwa, a już najmniej nad Tillym, przed którym czuł wielki respekt. Potem nazwał je najważniejszym ze swoich zwycięstw, uznał, że Tilly był tego dnia „gar confus”, czyli zupełnie zagubiony, i wytknął mu, że ustawił całe wojsko w jednej linii bez odwodu. Wittich widzi w bitwie triumf nowej taktyki współdziałania rodzajów broni nad ciężkimi szykami starej szkoły hiszpańskiej, odpowiedź na katolickie zwycięstwo na Białej Górze w 1620 roku, zemstę za Magdeburg i grób edyktu restytucyjnego. Aura niezwyciężoności Tilly'ego prysła.¹⁰

Gustaw Adolf z dnia na dzień stał się bohaterem protestanckiej Europy, a zwycięstwo uczczono w srebrze: Kampmann opisuje medal Sebastiana Dadlera i talary pamiątkowe wybite z tej okazji. Zauważa też, że protestanckiemu bohaterowi płacił katolicki kardynał, Richelieu, którego subsydium w wysokości 20 000 talarów dwa razy w roku umożliwiło całą kampanię. Zamiast maszerować na Wiedeń, król skierował się w bogate krainy środkowych i południowych Niemiec.¹¹

Tilly już się nie podniósł. Wygrał jeszcze raz, pod Bambergiem w marcu 1632 roku, ale w kwietniu został śmiertelnie ranny przy przeprawie przez Lech pod Rain i zmarł w Ingolstadt. Dowództwo wróciło do Wallensteina, którego cesarz ponownie powołał. Siedem miesięcy później pod Lützen zginął sam Gustaw Adolf.¹² › Bitwa pod Lützen, 1632