Bitwa nad Antietam, 1862: najkrwawszy dzień w historii Ameryki

Świt 17 września 1862 roku wstał szary i mglisty nad farmerskimi polami Maryland wokół Sharpsburga, a w ciągu kilku godzin miał się stać najbardziej śmiercionośnym pojedynczym dniem, jaki znały Stany Zjednoczone. Zanim zapadła noc, około 22 do 23 tysięcy ludzi leżało zabitych, rannych lub zaginionych nad brzegami cichego strumienia zwanego potokiem Antietam. Dwie wielkie armie, Armia Północnej Wirginii generała Roberta E. Lee i Armia Potomacu generała George'a B. McClellana, rzuciły się na siebie przez pola kukurydzy, zapadniętą wiejską drogę i wąski kamienny most, a gdy działa umilkły, sama ziemia zdawała się odmieniona na zawsze.²

Lee przenosi wojnę na Północ

Ośmielony zwycięstwem w drugiej bitwie nad Bull Run, Lee postawił na śmiały ruch: postanowił po raz pierwszy przenieść wojnę ze zniszczonej Wirginii na ziemię Północy. Inwazja na Maryland mogła przeciągnąć ten graniczny stan na stronę Konfederacji, wyżywić jego głodną armię z pól Unii i być może przekonać Wielką Brytanię i Francję do uznania młodej Konfederacji. Według American Battlefield Trust Lee liczył też, że sukces na ziemi Unii wpłynie na zbliżające się wybory do Kongresu na Północy. Lincoln z kolei równie mocno potrzebował zwycięstwa, bo postanowił czekać na nie z ogłoszeniem polityki emancypacji.³

Czym był Rozkaz Specjalny 191, czyli „Zaginione Rozkazy”?

Rozkaz Specjalny 191 był planem kampanii w Maryland, który Lee wydał 9 września 1862 roku. Dzielił armię na kilka części, tak by jedno skrzydło mogło zdobyć garnizon Unii w Harpers Ferry. 13 września żołnierze 27. pułku z Indiany znaleźli pod Frederick w Maryland jego kopię owiniętą wokół trzech cygar i jeszcze tego dnia trafiła ona do McClellana.⁴

Rozkazy zredagował szef sztabu Lee, Robert H. Chilton. Trzy kolumny pod wodzą Thomasa J. „Stonewalla” Jacksona miały otoczyć Harpers Ferry, a oddziały Jamesa Longstreeta strzec przełęczy górskich. Był to hazard sprzeczny z zasadą, że nie dzieli się armii w obliczu silniejszego przeciwnika. Zaginiona kopia była egzemplarzem zapasowym przeznaczonym dla generała D. H. Hilla, który do końca twierdził, że nigdy go nie otrzymał; American Battlefield Trust stwierdza, że nie da się już ustalić, kto i jak go zgubił. Samuel Pittman, adiutant dywizji Unii, rozpoznał charakter pisma Chiltona, bo przed wojną jako kasjer w banku realizował jego czeki, co pomogło przekonać dowództwo Unii, że dokument jest autentyczny.⁵

McClellan wiedział teraz, że armia przeciwnika jest rozproszona, choć miał działać zbyt wolno, by w pełni to wykorzystać. 14 września jego wojska przebiły się przez przełęcze South Mountain. Następnego dnia garnizon Unii w Harpers Ferry, około 13 tysięcy ludzi, skapitulował jednak przed Jacksonem; według American Battlefield Trust była to największa kapitulacja wojsk amerykańskich aż do drugiej wojny światowej. Zamiast wycofać się do Wirginii, Lee postanowił stawić opór na wzgórzach na zachód od potoku Antietam, przy miasteczku Sharpsburg, i ściągnął tam swoje rozproszone dywizje.⁶

Ilu żołnierzy walczyło nad Antietam?

Armia Potomacu McClellana liczyła około 87 tysięcy ludzi. Szacunki dla Armii Północnej Wirginii Lee wahają się od około 41 tysięcy według National Park Service do 45 tysięcy według American Battlefield Trust, więc na polu było łącznie około 130 tysięcy żołnierzy. Przeciwnik miał nad Lee mniej więcej dwukrotną przewagę liczebną.⁷

National Park Service podaje, że maruderstwo podczas marszu zmniejszyło armię Lee przed bitwą z około 55 do 41 tysięcy ludzi. Ta dysproporcja ważyła mniej, niż mogłoby się wydawać, bo obaj generałowie posłużyli się swoimi armiami zupełnie inaczej. Lee rzucił do walki całe siły i przerzucał brygady z jednego zagrożonego odcinka na drugi, a McClellan wprowadził do boju niespełna trzy czwarte swoich ludzi i zostawił duży odwód, który w ogóle nie wszedł do akcji.⁸

Jego plan zakładał uderzenie na lewe skrzydło Lee, potem na prawe, a wreszcie atak na centrum, gdy któreś ze skrzydeł się załamie; w praktyce natarcia Unii przychodziły jedno po drugim, z północy na południe, i Lee odpierał je po kolei. Sylwetki generałów obu stron przedstawiamy w zestawieniu dowódców amerykańskiej wojny secesyjnej.⁹

Co wydarzyło się na polu kukurydzy nad Antietam?

Pole kukurydzy należało do farmera D. R. Millera i leżało na północnym krańcu pola bitwy; tam o świcie 17 września zaczęły się walki. Przez około trzy godziny wojska Unii i Konfederacji atakowały i kontratakowały, a pole co najmniej sześć razy przechodziło z rąk do rąk. Około 9.30 leżały na nim tysiące zabitych i rannych.¹⁰

Natarcie rozpoczął I Korpus Unii Josepha Hookera, a po nim XII Korpus Josepha Mansfielda; naprzeciw stali Konfederaci pod wodzą Stonewalla Jacksona. Hooker wspominał później, że „każda łodyga kukurydzy w północnej i większej części pola była ścięta tak równo, jak można by to zrobić nożem, a polegli leżeli w rzędach dokładnie tak, jak stali w szeregach kilka chwil wcześniej”.¹¹

Mansfield został śmiertelnie ranny, prowadząc swój korpus w stronę pola, i zmarł następnego dnia. National Park Service szacuje, że między 5.30 a 9.30 rano walczyło na polu kukurydzy około 27 tysięcy żołnierzy, z których około 8200 padło zabitych, rannych lub zaginionych. Mimo przewagi liczebnej Unii ludzie Jacksona utrzymali pozycje w pobliżu kościoła dunkerów (Dunker Church).¹²

Około 9 rano II Korpus Edwina Sumnera wyprowadził świeże natarcie w głąb Lasu Zachodniego (West Woods) za kościołem. Kontratak Konfederatów uderzył w jego flankę i według National Park Service z 5300 żołnierzy Unii, którzy weszli do lasu, w ciągu około dwudziestu minut 2200 padło zabitych lub rannych. Do 10 rano walki na północnym krańcu pola wygasły. W ciągu czterech godzin zginęło lub zostało rannych blisko 10 tysięcy ludzi.¹³

Skąd nazwa Krwawa Droga?

Krwawa Droga (Bloody Lane) to zapadnięta polna droga w środkowej części pola bitwy. Wyżłobiona poniżej poziomu pól przez lata ruchu wozów, dała Konfederatom gotowy okop. Po ponad trzech godzinach walki leżało w niej i wokół niej około 5500 zabitych i rannych i od tego czasu przylgnęła do niej ta nazwa.¹⁴

Około 2200 Konfederatów z dywizji D. H. Hilla, później wzmocnionych, zajęło drogę za stosami żerdzi z płotów. Od około 9.30 nacierały na nich przez otwarty teren dywizje Unii Williama Frencha i Israela Richardsona, łącznie blisko 10 tysięcy ludzi. Atak Richardsona prowadziła Brygada Irlandzka Thomasa F. Meaghera, która według American Battlefield Trust miała 540 zabitych, rannych i zaginionych.¹⁵

Wkrótce po południu oddziały Unii wyszły na flankę drogi i wzięły jej obrońców w krzyżowy ogień, a centrum Konfederatów cofnęło się w stronę farmy Pipera. Śmiertelne rany odnieśli dowódca brygady Konfederatów George B. Anderson i dowódca dywizji Unii Richardson. Atakujący stracili jednak zbyt wielu ludzi, by iść dalej, a McClellan kazał im utrzymać pozycje, zamiast rzucić odwód i dokończyć przełamanie linii Lee.¹⁶

Co wydarzyło się na moście Burnside'a?

Most Burnside'a to kamienny most na potoku Antietam na południowym krańcu pola bitwy. Około 500 konfederackich strzelców, w większości z Georgii, broniło go przed IX Korpusem Unii Ambrose'a Burnside'a przez trzy do czterech godzin, zależnie od relacji, zanim żołnierze Unii przeszli go szturmem około 13.00.¹⁷

Według American Battlefield Trust rozkaz do natarcia dla Burnside'a spisano o 9.00, a dotarł do niego dopiero o 10.00. Dwie nieskoordynowane próby zdobycia mostu zawiodły, a w tym czasie dywizja Isaaca Rodmana szukała w dole potoku innej przeprawy. W końcu przez most przebiegły 51. pułk z Pensylwanii i 51. pułk z Nowego Jorku. Przeprawienie korpusu i ustawienie go do kolejnego ataku zajęło Burnside'owi jeszcze około dwóch godzin.¹⁸

Po południu około 8 tysięcy żołnierzy Unii ruszyło przez pofałdowany teren w stronę Sharpsburga i drogi do brodu Botelera, którą Lee mógł się wycofać za Potomak. Gdy prawe skrzydło Konfederatów zaczęło już ustępować, z Harpers Ferry nadciągnęła dywizja A. P. Hilla, która tego dnia przeszła około 15 do 17 mil (24 do 27 km), i uderzyła w odsłoniętą lewą flankę Unii. Najcięższy cios przyjął 16. pułk z Connecticut, sformowany zaledwie około dwóch tygodni wcześniej. Rodman został śmiertelnie ranny, a linia Unii cofnęła się ku potokowi. Gdy zapadł zmrok, dwie wyczerpane armie wciąż stały naprzeciw siebie, a żadna nie zadała rozstrzygającego ciosu. Taktycznie dzień zakończył się krwawym impasem.¹⁹

Jak długo trwała bitwa nad Antietam?

Bitwa nad Antietam trwała jeden dzień. Walki zaczęły się o świcie 17 września 1862 roku na polu kukurydzy i ucichły około zachodu słońca, po kontrataku A. P. Hilla na południowym skrzydle, czyli po mniej więcej dwunastu godzinach. Armie stały naprzeciw siebie jeszcze przez cały 18 września, a nocą Lee się wycofał.²⁰

Bitwa przesuwała się przez pole z północy na południe w trzech fazach: poranna walka o pole kukurydzy oraz Las Wschodni i Zachodni, przedpołudniowe i południowe starcie o Zapadniętą Drogę oraz popołudniowa bitwa o dolny most i wzgórza na południe od Sharpsburga.²¹

Ilu żołnierzy zginęło nad Antietam?

Na miejscu zginęło nad Antietam około 3650 żołnierzy, a łączne straty, czyli zabici, ranni oraz zaginieni lub wzięci do niewoli, wyniosły około 22 700 według National Park Service i American Battlefield Trust. Inne strony Park Service podają 23 tysiące lub więcej. Wielu rannych zmarło w kolejnych dniach i tygodniach.²²

Liczby strat z wojny secesyjnej obejmują trzy kategorie: zabitych, rannych oraz zaginionych lub wziętych do niewoli, więc słynna suma nie oznacza liczby zabitych. Park Service czerpie dane z oficjalnych akt wojny (Official Records) i prac Antietam Battlefield Board, zastrzegając, że dokładnych liczb nigdy nie dało się ustalić.²³

Britannica podaje ten sam podział co Trust: 12 401 strat po stronie Unii i 10 316 po stronie Konfederacji. Nawet strony samego parku nie są zgodne: opis Cmentarza Narodowego mówi o ponad 23 110 zabitych, rannych lub zaginionych i około 4000 zabitych, a przegląd przebiegu bitwy zaokrągla sumę do 23 tysięcy. Według szacunku Park Service dla całej wojny mniej więcej co siódmy ranny zmarł od ran. Nad Antietam zginęło lub zostało śmiertelnie rannych sześciu generałów, po trzech z każdej strony.²⁴

Antietam nie była najkosztowniejszą bitwą tej wojny. Bitwa pod Gettysburgiem, stoczona około dziewięć miesięcy później, przyniosła ponad 51 tysięcy strat, ale w ciągu trzech dni. Antietam wyróżnia się skupieniem tak wielkich strat w jednym dniu; ten rekord przypisują jej zarówno American Battlefield Trust, jak i Britannica. Dla porównania z innymi wielkimi rzeziami zobacz nasze zestawienie najkrwawszych bitew w historii.²⁵

Nierozstrzygnięte pole, punkt zwrotny

Lee utrzymał pozycje przez następny dzień, prowokując McClellana do wznowienia ataku, lecz dowódca Unii, jak zawsze nadmiernie ostrożny, tego nie uczynił. Tej nocy Lee wycofał swą poobijaną armię z powrotem za rzekę Potomak do Wirginii. Ostrożny pościg Unii za rzekę został odparty pod Shepherdstown 19 i 20 września. Ponieważ Lee porzucił inwazję i się wycofał, Północ mogła słusznie ogłosić Antietam strategicznym zwycięstwem, choć McClellanowi nie udało się zniszczyć armii Konfederacji, gdy miał ku temu okazję.²⁶

Lincoln stracił cierpliwość do swojego generała. Na początku października odwiedził armię nad Antietam, by ponaglić ją do marszu, a gdy McClellan wreszcie ruszył do Wirginii, posuwał się powoli. 7 listopada 1862 roku Lincoln odwołał go z dowództwa i oddał Armię Potomacu Burnside'owi. Najważniejsze skutki bitwy sięgnęły jednak daleko poza armię i to one tłumaczą, dlaczego Antietam należy do największych bitew w historii Ameryki.²⁷

Jak Antietam doprowadziła do Proklamacji emancypacji?

Lincoln przygotował projekt proklamacji emancypacji już w lipcu 1862 roku, ale za radą sekretarza stanu Williama Sewarda czekał na zwycięstwo Unii, by nie wyglądało to na gest desperacji. Antietam dała mu to zwycięstwo. 22 września 1862 roku, pięć dni po bitwie, wydał wstępną Proklamację emancypacji.²⁸

Wstępna proklamacja zapowiadała, że 1 stycznia 1863 roku osoby zniewolone w każdym stanie lub części stanu, który nadal będzie w stanie buntu, staną się „wówczas, odtąd i na zawsze wolne”. Gdy ten dzień nadszedł, Lincoln wydał ostateczną proklamację jako środek wojenny, na mocy swoich uprawnień zwierzchnika sił zbrojnych. Nie obejmowała ona lojalnych stanów granicznych, więc nie uwolniła nikogo w Maryland, gdzie toczyła się bitwa. Niewolnictwo zniesiono w całych Stanach Zjednoczonych dopiero Trzynastą Poprawką, ratyfikowaną w grudniu 1865 roku.²⁹

Proklamacja zmieniła też położenie wojny za granicą. Gdy zniesienie niewolnictwa stało się celem wojennym Unii, Wielkiej Brytanii i Francji, gdzie wielu ludzi sprzeciwiało się niewolnictwu, znacznie trudniej było poprzeć Konfederację. Jak zauważa American Battlefield Trust, oba mocarstwa ostatecznie nie zawarły sojuszu z Południem.³⁰

Gdzie stoczono bitwę nad Antietam i co jest tam dziś?

Bitwę stoczono nad potokiem Antietam, około mili (1,6 km) na wschód od Sharpsburga w hrabstwie Washington w stanie Maryland, niedaleko rzeki Potomak. Znaczna część pola jest dziś Narodowym Polem Bitwy Antietam (Antietam National Battlefield), zarządzanym przez National Park Service; zarówno Park Service, jak i American Battlefield Trust zaliczają je do najlepiej zachowanych pól bitew wojny secesyjnej.³¹

Bitwa znana jest także jako bitwa pod Sharpsburgiem, od nazwy miasteczka. Według historii parku opublikowanej przez National Park Service ochrona pola zaczęła się od kilku zdań dopisanych do wielkiej ustawy budżetowej, które przeznaczały pieniądze na pomiar i oznaczenie linii bojowych; ustawę podpisano 30 sierpnia 1890 roku. Zamiast kupować całe farmy, powołana przez Departament Wojny komisja Antietam Battlefield Board nabyła niewielkie działki pod drogi i ustawiła setki żeliwnych tablic objaśniających ruchy wojsk, a Ezra Carman, który walczył tu jako pułkownik 13. pułku z New Jersey, przez około dwadzieścia lat opracowywał mapy bitwy. Departament Wojny przekazał pole bitwy National Park Service 10 sierpnia 1933 roku.³²

Zwiedzający mogą dziś przejechać samodzielnie trasę długości 8,5 mili (około 13,7 km) z 10 przystankami, obok kościoła dunkerów, pola kukurydzy, Krwawej Drogi i mostu Burnside'a. Na Cmentarzu Narodowym Antietam, jak odnotowuje Park Service, spoczywa 4776 poległych żołnierzy Unii znad Antietam i z innych walk w Maryland, w tym 1836 niezidentyfikowanych; cmentarz poświęcono 17 września 1867 roku, w piątą rocznicę bitwy. Poległych Konfederatów pochowano ponownie na cmentarzach w Hagerstown, Frederick i Shepherdstown.³³

Sprawdź się w quizie o amerykańskich bitwach albo zgadnij wynik w grze Kto wygrał bitwę?