Druga bitwa nad Bull Run 1862: jak Lee rozbił Pope'a pod Manassas

W nocy z 30 na 31 sierpnia 1862 roku pobita armia Unii wycofywała się za Bull Run, strumień, nad którym Północ przegrała trzynaście miesięcy wcześniej pierwszą wielką bitwę tej wojny. W trzech dniach walk wokół wioski Groveton, niedaleko węzła kolejowego Manassas Junction, Armia Północnej Wirginii generała Roberta E. Lee wyprzedziła w marszu, przemogła w boju i w końcu oskrzydliła Armię Wirginii generała Johna Pope'a. W czasie wojny Unia nazywała bitwy zwykle od najbliższego strumienia, a Konfederacja od najbliższego miasteczka lub węzła kolejowego, dlatego Północ mówi o drugiej bitwie nad Bull Run, a Południe o drugiej bitwie pod Manassas (Second Manassas), zaś raporty Unii w urzędowym wydawnictwie Official Records mówią o bitwach pod Groveton i nad Bull Run.²

Bitwa rozegrała się zaledwie kilka tygodni po bitwach siedmiodniowych, które odepchnęły armię George'a McClellana spod Richmondu. Było to drugie wielkie starcie na polu pierwszej bitwy nad Bull Run z lipca 1861 roku (opisujemy ją w anglojęzycznym artykule). Otworzyło Lee drogę do pierwszej inwazji na Północ, Johna Pope'a kosztowało dowództwo, a Fitza Johna Portera karierę. Należy do wschodniego teatru wojny secesyjnej, gdzie Lee odniósł swoje najsłynniejsze zwycięstwa.³

Kto wygrał drugą bitwę nad Bull Run?

Lee odniósł wyraźne zwycięstwo. American Battlefield Trust nazywa bitwę zdecydowanym zwycięstwem Konfederacji: Lee pokonał liczniejszą armię Unii i odepchnął ją w stronę Waszyngtonu. National Park Service zalicza ją, obok Chancellorsville, do dwóch najważniejszych zwycięstw Konfederacji w tej wojnie, bo każde z nich otworzyło drogę do inwazji na Północ.⁴

Zwycięstwo miało dwie części. Przez dwa dni skrzydło Stonewalla Jacksona broniło się na swojej linii przed natarciami Pope'a. Po południu 30 sierpnia skrzydło Longstreeta, które dzień wcześniej stanęło na prawo od Jacksona, uderzyło w odsłonięte lewe skrzydło Unii. Lee pisał, że cała linia „posuwała się wtedy miarowo naprzód” (przekład nasz), a walka skończyła się dopiero, gdy ciemność przerwała pościg.⁵

Dlaczego Lee ruszył przeciw Pope'owi w sierpniu 1862 roku?

W czerwcu 1862 roku Unia połączyła rozproszone siły w północnej Wirginii w nową Armię Wirginii pod dowództwem Johna Pope'a, ściągniętego na wschód po sukcesach na Zachodzie. Encyclopedia Virginia podaje, że mianowano go 26 czerwca. Jego armia miała osłaniać Waszyngton i Dolinę Shenandoah oraz odciągać siły Konfederacji od McClellana, który stał jeszcze na półwyspie Wirginii.⁶

Pope przybył z opinią samochwały. Longstreet wspominał, że nowy dowódca miał przyjąć hasło „kwatera główna w siodle”, a Encyclopedia Virginia pisze, że Pope zapowiedział kwaterę główną w siodle i że jego odezwa lekceważyła żołnierzy ze Wschodu. Sam Pope zaprzeczał później, że użył tych słów. Lee, według Longstreeta, zaczął uważać Pope'a za chwalipiętę, który nie dba o środki do celu.⁷

9 sierpnia Jackson pobił pod Cedar Mountain część armii Pope'a pod dowództwem Nathaniela Banksa, a Pope wstrzymał marsz, by skupić siły. Raport Lee wyjaśnia następny krok: skoro armia McClellana opuszczała rzekę James, by połączyć się z Pope'em, najlepszym sposobem obrony Richmondu było wzmocnić Jacksona i ruszyć na Pope'a, zanim obie armie Unii się połączą. 13 sierpnia korpus Longstreeta dostał rozkaz marszu na północ, do Gordonsville.⁸

Po tygodniu manewrów nad rzekami Rapidan i Rappahannock, w nocy 22 sierpnia, kawaleria J. E. B. Stuarta napadła na Catlett's Station i, jak odnotowuje raport Jacksona, zdobyła papiery Pope'a, w tym jego księgę depesz. Alexander zaznacza, że były w niej kopie najważniejszej korespondencji Pope'a z Lincolnem, Halleckiem i innymi.⁹

Jak Jackson dostał się na tyły armii Pope'a?

25 sierpnia Lee wysłał skrzydło Jacksona w szeroki marsz wokół prawego skrzydła Pope'a, podczas gdy Longstreet zajmował uwagę armii Unii nad Rappahannock. Jackson przekroczył rzekę powyżej Waterloo, na noc stanął pod Salem, a 26 sierpnia przeszedł przez przełęcz Thoroughfare Gap w górach Bull Run i przez Gainesville. Po zachodzie słońca uderzył na linię kolejową Orange and Alexandria, drogę zaopatrzenia Pope'a, pod Bristoe Station, gdzie jego ludzie zdobyli dwa pociągi. National Park Service szacuje długość marszu na ponad 50 mil (ponad 80 km).¹⁰

Jackson posłał następnie generała Isaaca Trimble'a z dwoma pułkami, około 500 ludźmi, i kawalerię Stuarta siedem mil (około 11 km) dalej wzdłuż torów, do Manassas Junction. Jackson zauważył, że zanim tam dotrą, jego ludzie przejdą od świtu ponad 30 mil (blisko 50 km). Skład padł około północy. Raport Jacksona wymienia osiem dział, ponad 300 jeńców, 175 koni i ogromne ilości zdobytych zapasów.¹¹

Reszta oddziałów Jacksona dotarła do węzła 27 sierpnia i spędziła dzień, jedząc i zaopatrując się z magazynów Unii. W nocy, nie mogąc zabrać reszty, konfederaci ją spalili: raport Lee wylicza 50 000 funtów bekonu, 1000 baryłek peklowanej wołowiny, 2000 baryłek solonej wieprzowiny i 2000 baryłek mąki. Jackson wymknął się potem na północ, na ukrytą pozycję koło Groveton, na skraju pola bitwy z 1861 roku, gdzie mógł czekać na Longstreeta.¹²

Co wydarzyło się na farmie Brawnera 28 sierpnia?

Późnym popołudniem 28 sierpnia kolumna Unii, dywizja Rufusa Kinga z korpusu Irvina McDowella, maszerowała na wschód drogą Warrenton Turnpike obok ukrytych ludzi Jacksona. Około 18:00 Jackson zaatakował ją na farmie rodziny Brawnerów. Raport Jacksona mówi, że linie stały w odległości niespełna 100 jardów (około 90 m) aż do mniej więcej 21:00, kiedy federalni się cofnęli.¹³

Najcięższą część walki po stronie Unii wzięła na siebie brygada Johna Gibbona, złożona z pułków z Wisconsin i Indiany, niesprawdzone jeszcze oddziały, które stanęły naprzeciw weteranów Jacksona, w tym Brygady Stonewall. Edward Porter Alexander, oficer artylerii Konfederacji, który później napisał wnikliwą historię kampanii, szacował, że brygada Gibbona straciła około 750 z 2300 ludzi. Po stronie konfederackiej ciężko ranny został Richard Ewell, który stracił nogę, ranny był też William Taliaferro. Dywizja Kinga odeszła około pierwszej w nocy.¹⁴

Starcie zdradziło pozycję Jacksona, ale Pope uznał, że Jackson próbuje uciec, i kazał swoim rozproszonym korpusom zbiec się i go zniszczyć, nie wiedząc, że Longstreet przechodzi już przez Thoroughfare Gap, by połączyć się z Jacksonem.¹⁵

Dlaczego natarcia Pope'a na nasyp kolejowy zawiodły 29 sierpnia?

29 sierpnia trzy dywizje Jacksona zajmowały nasyp nieukończonej linii kolejowej, biegnącej na północ od okolic drogi ku brodowi Sudley Ford. Jej wykopy i nasypy tworzyły gotowe przedpiersie. Alexander ocenia siły Jacksona na około 18 000 piechoty i 40 dział, a wojska Unii w zasięgu pola bitwy na około 64 000.¹⁶

Natarcia Unii zaczęły się wczesnym rankiem i trwały całe popołudnie, ale szły po jednej brygadzie czy dywizji naraz. Kilka wdarło się w linię: brygada Cuviera Grovera wykonała atak na bagnety, który według Pope'a przebił dwie linie konfederatów, a około 17:00 dywizje Philipa Kearny'ego i Jessego Reno odepchnęły brygady A. P. Hilla na lewym skrzydle Jacksona. Za każdym razem odwody Konfederacji przywracały linię. Raport Lee mówi, że brygada Maxcy'ego Gregga walczyła, dopóki nie skończyła się jej amunicja, a polegli lub zostali ranni wszyscy jej oficerowie sztabowi poza dwoma.¹⁷

Tymczasem nadeszło skrzydło Longstreeta. Według jego relacji czoło kolumny minęło Gainesville około 9:00, a w południe jego linia stała już rozwinięta na prawo od Jacksona, wychodząc poza lewe skrzydło Unii. Lee namawiał go do ataku. Longstreet, uznając położenie za niekorzystne, przekonał Lee, by zaczekał, co odnotowuje także National Park Service.¹⁸

Pope o tym nie wiedział. O 16:30 wysłał Fitzowi Johnowi Porterowi, którego korpus stał na południe od drogi, rozkaz, by natychmiast wszedł do walki na prawym skrzydle nieprzyjaciela i, jeśli zdoła, na jego tyłach. Alexander pisze, że rozkaz dotarł do Portera dopiero około 18:30 i że 9 do 10 tysięcy jego ludzi miało przed sobą korpus Longstreeta liczący blisko 25 000. Porter nie zaatakował, a dzień zakończył się przy nienaruszonej linii Jacksona.¹⁹

Jak natarcie Longstreeta na skrzydło rozstrzygnęło bitwę 30 sierpnia?

Rano 30 sierpnia Pope błędnie uznał, że konfederaci się wycofują, i tuż przed południem rozkazał pościg. Longstreet wspominał, że Pope zatelegrafował do Waszyngtonu, iż nieprzyjaciel jest w pełnym odwrocie. Pościg wpadł na ludzi Jacksona, którzy wciąż stali za nasypem.²⁰

Około 15:00 Pope rzucił korpus Portera, wraz z częścią korpusu McDowella, na prawe skrzydło Jacksona przy wykopie „Deep Cut”, bronionym przez dywizję Williama Starke'a. Pułkownik Bradley T. Johnson, dowodzący brygadą w wykopie, meldował, że sztandar Unii przez pół godziny stał dziesięć jardów od jego linii, a jego ludzie „walczyli, dopóki nie wyczerpała się amunicja, a potem rzucali kamieniami” (przekład nasz). Artyleria na froncie Longstreeta, w tym dywizjon Stephena D. Lee, ostrzelała z flanki drugie rzuty Unii i natarcie się załamało.²¹

Około 16:00 Lee rozkazał ogólne natarcie i Longstreet rzucił całe swoje skrzydło na lewe skrzydło Unii. Encyclopedia Virginia ocenia siłę natarcia na blisko 25 000 piechoty i nazywa je jednym z największych uderzeń na skrzydło w wojnie secesyjnej, a późniejszy artykuł American Battlefield Trust podaje blisko 30 000 ludzi.²²

Brygady Unii pospieszyły na południe, na grzbiet Chinn Ridge, i walczyły tam przez całe późne popołudnie. Ich opór załamał się tuż przed 18:00, ale, jak zauważa American Battlefield Trust, dał Pope'owi czas na przerzucenie wojsk na Henry Hill.²³

Co wydarzyło się na Henry Hill i jak wycofał się Pope?

Henry Hill to płaskowyż, na którym Jackson zdobył swój przydomek w 1861 roku. Alexander, który walczył po stronie Konfederacji, opisuje, jak regularne oddziały Unii i inni weterani stawiali tam zaciekły opór, wiedząc, że utrata wzgórza odetnie armii drogę za Bull Run przez Warrenton Turnpike i kamienny most. Ich linia utrzymała się do wieczora, a natarcie konfederatów zatrzymało się wraz z zapadnięciem ciemności.²⁴

Po zmroku Pope wycofał się za Bull Run na silną pozycję pod Centreville. Raport Lee mówi, że ciemność i niepewne brody przerwały pościg, a list Lee do Jeffersona Davisa dodaje, że federalni zniszczyli za sobą kamienny most.²⁵

Lee spróbował jeszcze raz odciąć Pope'a. 31 sierpnia Jackson obszedł prawe skrzydło Unii przez Sudley Ford w stronę drogi Little River Turnpike. 1 września, w zimnej burzy pod Ox Hill, koło Chantilly, jego ludzie zderzyli się z dywizjami Unii osłaniającymi odwrót. Polegli generałowie Unii Philip Kearny i Isaac Stevens, a 2 września Pope schronił się w umocnieniach Waszyngtonu.²⁶

Ilu żołnierzy walczyło i zginęło w drugiej bitwie nad Bull Run?

Szacunki liczebności zależą od tego, kogo i kiedy się liczy. American Battlefield Trust podaje około 70 000 żołnierzy Unii i 55 000 Konfederacji. Redaktorzy wydanego w 1887 roku przez wydawnictwo Century zbioru Battles and Leaders of the Civil War oceniali siły Pope'a na co najmniej 63 000, a Lee na około 54 000, i odnotowali, że konfederacki oficer artylerii William Allan doliczył się 70 000 żołnierzy Unii, wraz z korpusem Banksa, przeciw około 49 000. Encyclopedia Virginia, za historykiem Josephem Harshem, podaje 61 430 żołnierzy Unii i 55 097 Konfederacji w walce.²⁷

American Battlefield Trust szacuje łączne straty na 21 849: 14 462 po stronie Unii i 7387 po stronie Konfederacji. Battles and Leaders podaje tę samą liczbę dla Unii, ale podkreśla, że obejmuje ona wszystkie walki kampanii, bo armia Pope'a nigdy nie podała osobno strat z 29 i 30 sierpnia. Liczba dla Konfederacji, 9474, także dotyczy całej kampanii, a redaktorzy uznali, że dane dla obu armii są „bez wątpienia” zaniżone (przekład nasz). Lekarz naczelny armii Lee, Lafayette Guild, meldował 1090 zabitych i 6154 rannych na równinach Manassas.²⁸

Raport Lee mówi o ponad 7000 jeńców, około 2000 rannych żołnierzy Unii pozostawionych na polu, 30 działach i ponad 20 000 sztuk broni ręcznej zdobytych w całej serii starć. Według obu zestawień Unia straciła znacznie więcej ludzi niż Konfederacja, od półtora do dwóch razy tyle.²⁹

Dlaczego Fitz John Porter stanął przed sądem wojennym?

Pope obarczył winą za klęskę Fitza Johna Portera. W raporcie ze stycznia 1863 roku napisał, że korpus Portera 29 sierpnia stał bezczynnie „w zasięgu wzroku i słuchu bitwy” (przekład nasz) i że energiczny atak zmiażdżyłby Jacksona, zanim zdążyłby nadejść Longstreet. Porter, dowódca korpusu z armii McClellana, który nie krył złego zdania o Popie, w listopadzie 1862 roku został odsunięty od dowództwa i oskarżony o niewykonanie rozkazów i niewłaściwe zachowanie wobec nieprzyjaciela.³⁰

Sąd uznał go winnym 10 stycznia 1863 roku, a Lincoln zatwierdził wyrok 21 stycznia: Porter został wydalony z armii z pozbawieniem prawa do sprawowania urzędów federalnych. Kluczowe było pytanie, kiedy nadszedł Longstreet. Sam Longstreet pisał później, że od południa 29 sierpnia stał na pozycji, „z niecierpliwością czekając na atak” (przekład nasz), i że Porter wiedział o jego obecności.³¹

Po wojnie raporty konfederatów ujrzały światło dzienne. Komisja oficerów zwołana w 1878 roku pod przewodnictwem Johna Schofielda orzekła na korzyść Portera i uznała, jak ujmuje to American Battlefield Trust, że jego postępowanie najpewniej ocaliło armię. Prezydent Chester Arthur uchylił w 1882 roku zakaz sprawowania urzędów, a w 1886 roku ustawa Kongresu przywróciła Portera do armii w stopniu pułkownika.³²

Dlaczego druga bitwa nad Bull Run była ważna?

Historyk John Hennessy nazywa drugą bitwę pod Manassas największą bitwą stoczoną do tamtej pory na ziemi północnoamerykańskiej. W ciągu około trzech miesięcy dowodzenia Lee odepchnął armie Unii spod Richmondu aż do umocnień Waszyngtonu. Alexander obliczał, że obie kampanie kosztowały Unię około 33 000 ludzi, a Longstreet nazwał całą kampanię „sprytną i błyskotliwą” (przekład nasz), wymyśloną w całości przez Lee.³³

Klęska zakończyła karierę Pope'a na Wschodzie. We wrześniu 1862 roku odebrano mu dowództwo i wysłano go do Departamentu Północno-Zachodniego, do walki z powstaniem Dakotów (Siuksów) w Minnesocie. 2 września Lincoln powierzył McClellanowi dowództwo umocnień i wojsk broniących Waszyngtonu, a Encyclopedia Virginia datuje jego powrót na czele Armii Potomaku na 5 września, gdy Lee ruszył na północ.³⁴

W ciągu kilku dni armia Lee przekroczyła Potomak i weszła do Marylandu. Była to pierwsza inwazja Konfederacji na Północ, która doprowadziła wprost do bitwy nad Antietam 17 września. Losy Roberta E. Lee i Stonewalla Jacksona oraz pozostałych generałów z tej opowieści opisujemy w przewodniku po dowódcach wojny secesyjnej, a miejsce bitwy w całym konflikcie w artykule o wojnie secesyjnej.³⁵

Teren bitwy chroni dziś Manassas National Battlefield Park, zarządzany przez National Park Service, który obejmuje pola obu bitew nad Bull Run, a szlak Second Manassas Trail prowadzi obok nieukończonego nasypu kolejowego, wykopu Deep Cut, domu Doganów, Chinn Ridge i Henry Hill. Dalsze wydarzenia dzień po dniu opisują strony 29 sierpnia i 30 sierpnia.³⁶