Jaka była najkrwawsza bitwa w historii?
Licząc straty wojskowe obu stron, najkrwawszą bitwą w historii był Stalingrad z lat 1942 do 1943, najczęściej wymieniany: ok. 2,25 mln żołnierzy zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli, czyli środek szacunków od 2 do 2,5 mln. Druga jest ofensywa Brusiłowa z 1916 roku z ok. 2,16 mln w środku szacunków od 1,46 do 2,86 mln, najmniej pewnej sumy na naszej liście, a trzecia bitwa o Dniepr z 1943 roku, ok. 1,79 mln.
Ta strona odpowiada na jedno pytanie: które bitwy kosztowały najwięcej żołnierzy? Liczymy straty wojskowe obu stron, czyli zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli, od pierwszego do ostatniego dnia bitwy. Śmierć cywilów podajemy tam, gdzie ją znamy, ale jej nie wliczamy. Jedenaście bitew poniżej ułożyliśmy według strat, od największych, od Stalingradu po Gallipoli. Zobacz, jak je wybraliśmy i policzyliśmy. Każda liczba jest szacunkiem: gdy historycy się różnią, podajemy przedział, miejsce wyznaczamy według jego środka i mówimy, czyja to liczba. Bitwy, w których walczyło najwięcej żołnierzy, opisujemy w zestawieniu największych bitew pod względem liczebności.
1 Stalingrad, 1942 do 1943
Zwycięża ZSRR, przegrywają Niemcy i sojusznicy.
- Straty
- ZSRR: od 1 129 619 (Kriwoszejew, nasza suma dwóch tabel) do ok. 1,37 mln (inne dane z wojskami NKWD, za Krinką i Miedwiediewem). Państwa Osi: od 850 tys. („Kommiersant”) do najwyżej 880 tys. (Krinko i Miedwiediew). Razem nie mniej niż 2 do 2,5 mln (Krinko i Miedwiediew), ok. 2,25 mln w środku przedziału
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie, 17 lipca 1942 do 2 lutego 1943 roku. Niemiecka 6. Armia zniszczona, ok. 91 tys. jeńców
Rosyjscy historycy liczą bitwę od 17 lipca 1942 roku, gdy Niemcy uderzyli w wielkim łuku Donu w drodze nad Wołgę. Niemiecka 6. Armia Friedricha Paulusa doszła do miasta pod koniec sierpnia, a do połowy listopada zajęła ok. 90 procent jego obszaru. Cywile ginęli masowo od pierwszych dni: według Krinki i Miedwiediewa same naloty z 23 do 29 sierpnia 1942 roku zabiły 71 tys. ludzi, a tych ofiar, jak wszystkich cywilnych, nie wliczamy do sumy.1
19 listopada Armia Czerwona uderzyła kleszczami z północnego zachodu i z południa i trzy dni później w okrążeniu znalazło się ok. 250 tys. Niemców oraz ponad 30 tys. Rumunów i radzieckich ochotników w niemieckiej służbie. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, kocioł północny dwa dni później. W okrążeniu zginęło ok. 150 tys. Niemców, a z ok. 91 tys. jeńców wróciło do domu może 6 tys. Najlepiej policzone są straty radzieckie: studium Sztabu Generalnego pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa daje 643 842 w obronie i 485 777 w kontrofensywie, razem 1 129 619, a inne dane, które przytaczają rosyjscy historycy Jewgienij Krinko i Maksim Miedwiediew, po doliczeniu wojsk NKWD sięgają 1,36 do 1,37 mln. Straty państw Osi tabela „Kommiersanta” podaje na 850 tys., a Krinko i Miedwiediew na najwyżej 880 tys. Łączne straty wojskowe obu stron szacują na nie mniej niż 2 do 2,5 mln.2
Skąd to miejsce w rankingu: Środek jego przedziału, ok. 2,25 mln strat, to najwięcej na liście, więcej niż w ofensywie Brusiłowa, a 46 punktów to najlepszy wynik na liście, z kompletem za skalę, rozpoznawalność, skutek i pamięć. Pewność ma 3: najwyższa suma, 2,5 mln, jest o ponad jedną czwartą wyższa od najniższej sumy strat obu stron, ok. 1,98 mln (nasza suma).
2 Ofensywa Brusiłowa, 1916
Zwycięża Imperium Rosyjskie, przegrywają Austro-Węgry i Niemcy.
Razem od ok. 1,46 do 2,86 mln, ok. 2,16 mln w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo rosyjskie, od 4 czerwca 1916 roku (według Britanniki do 10 sierpnia). Austro-Węgry nigdy się nie podniosły
W 1916 roku Aleksiej Brusiłow, dowódca Frontu Południowo-Zachodniego, przekonywał generałów, którzy uważali natarcie za beznadziejne, że zaskoczenie i staranne przygotowanie dadzą sukces: jego żołnierze ćwiczyli na wiernych makietach pozycji, które mieli zdobyć, a działa nakierowano dzięki rozpoznaniu lotniczemu. Uderzył naraz wszystkimi czterema armiami na froncie szerokim według Britanniki na ok. 200 mil, a według Piotra Szlanty na przeszło 300 kilometrów. Natarcie z 4 czerwca już pierwszego dnia przełamało linie austriackie. Łuck padł 8 czerwca, Czerniowce 16 czerwca, a wiele słowiańskich oddziałów masowo dezerterowało.3
Niemcy musiały wysłać pomoc, która ustabilizowała front, a do wojny po stronie aliantów przystąpiła Rumunia. Britannica kończy ofensywę 10 sierpnia, a Szlanta opisuje jej drugą fazę od 28 lipca. Straty rosyjskie Britannica szacuje na od 500 tysięcy do miliona. Austro-węgierskie wynosiły od nawet 600 tysięcy, czyli około jednej trzeciej armii, według prof. Piotra Szlanty, do 1,5 miliona według Britanniki, która dolicza 350 tysięcy Niemców i 12 tysięcy Turków. Razem daje to od ok. 1,46 do 2,86 mln, w środku przedziału ok. 2,16 mln (nasze sumy), a wyższa suma jest prawie dwa razy większa od niższej. Austro-Węgry nigdy nie odzyskały siły uderzeniowej i przeszły pod niemieckie dowództwo, a wykrwawiona Rosja osunęła się ku rewolucji.4
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 2,16 mln strat w środku przedziału daje jej drugie miejsce, za 2,25 mln Stalingradu. Jej 37 punktów, tyle co Gallipoli, wystarcza, żeby weszła na listę, ale to mniej, niż sugeruje to miejsce: rozpoznawalność i pamięć mają po 3, a pewność liczby strat 2, bo wyższy szacunek jest prawie dwa razy większy od niższego.
3 Dniepr, 1943
Zwycięża ZSRR, przegrywają Niemcy i sojusznicy.
Razem ok. 1,58 do 2 mln, ok. 1,79 mln w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie, 26 sierpnia do 23 grudnia 1943 roku. Kijów odbity 6 listopada
Natarcie w stronę Dniepru ruszyło 26 sierpnia 1943 roku z udziałem ponad 2,6 mln żołnierzy, a 15 września Hitler nakazał Grupie Armii „Południe” wycofać się za rzekę, na Wschodni Wał, który chciał utrzymać. Oddziały radzieckie przeprawiały się tuż za cofającymi się Niemcami: pierwszy przyczółek zdobyły 22 września, a do końca miesiąca miały ich 23. 6 listopada Armia Czerwona wyzwoliła Kijów i od Homla po Zaporoże stała już na zachodnim brzegu.5
Cena jest sporna. Tabele Kriwoszejewa liczą 427 952 straty radzieckie w operacji czernihowsko-połtawskiej, którą nazywają pierwszym etapem bitwy, i 754 392 w operacji dolnodnieprzańskiej, jej zamknięciu, razem 1 182 344 (nasza suma). „Kommiersant”, który liczy te same dwie operacje, zaokrągla straty radzieckie do 1,2 mln. National WWII Museum podaje 1,6 mln, w tym ponad 417 tys. zabitych i zaginionych, blisko liczby 417 323 zabitych i zaginionych, którą Focus.ua przypisuje niemieckiemu historykowi Karlowi-Heinzowi Frieserowi. Strona niemiecka to najsłabsza liczba na tej liście: jedyne wyliczenie, które mogliśmy sprawdzić u źródła, tabela „Kommiersanta”, daje ok. 400 tys. strat niemieckich i sojuszniczych.6
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 1,79 mln strat w środku przyjętego przedziału daje jej trzecie miejsce, za Stalingradem i ofensywą Brusiłowa. Zdobyła 39 punktów dzięki kompletowi za skalę i 4 za skutek. W dół ciągną ją rozpoznawalność i pamięć po 3, bo poza Ukrainą i Rosją mało kto zna jej nazwę, oraz pewność 3, bo wyższa suma przewyższa niższą o nieco ponad jedną czwartą, a liczba niemiecka opiera się na jednym wyliczeniu.
4 Moskwa, 1941 do 1942
Zwycięża ZSRR, przegrywają Niemcy nazistowskie.
Razem ponad 1,33 mln (nasza suma)
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie. Niemcy odrzuceni miejscami o ponad 200 km, pierwsza duża klęska Wehrmachtu
Hitler najpierw postawił na zdobycie Ukrainy i dopiero na początku października 1941 roku Grupa Armii „Środek” ruszyła na Moskwę w operacji „Tajfun”. Podwójny kocioł pod Wiaźmą i Briańskiem dał Niemcom według Niemieckiego Muzeum Historycznego ok. 670 tys. jeńców, a Kriwoszejew liczy w samej fazie obronnej 514 338 żołnierzy radzieckich zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli, na 658 279 strat ogółem. Deszcz i błoto spowolniły marsz, dopóki ziemia nie zamarzła. Niemieckie oddziały szturmowe podeszły na osiem kilometrów od miasta, zanim na początku grudnia załamało się ostatnie natarcie, a odmrożenia wyłączyły z walki ponad dwa razy więcej Niemców niż ogień nieprzyjaciela.7
5 grudnia uderzył Front Kaliniński, a dzień później Front Zachodni Gieorgija Żukowa, wśród świeżych wojsk 34 dywizje z Syberii. Wehrmacht po raz pierwszy musiał się cofać, miejscami o ponad 200 km. Kriwoszejew liczy 370 955 strat radzieckich w kontrofensywie do 7 stycznia 1942 roku, razem z obroną 1 029 234 (nasza suma). Straty niemieckie są znacznie mniej pewne: sam odwrót kosztował według EBSCO ponad 300 tys. zabitych, rannych i zaginionych. Licząc do 20 kwietnia 1942 roku, czyli dłuższą bitwę, tabela „Kommiersanta” podaje 1,8 mln strat radzieckich i 457,1 tys. niemieckich i sojuszniczych. Stąd tak duży rozrzut sum dla Moskwy.8
Skąd to miejsce w rankingu: Ponad 1,33 mln strat daje jej czwarte miejsce. Zdobyła 39 punktów dzięki kompletowi za skutek, jako pierwsza duża klęska Wehrmachtu, z 4 za rozpoznawalność i pamięć oraz pewnością 3, bo straty niemieckie znamy tylko z jednego szacunku, i to dolnego, obejmującego sam odwrót.

5 Somma, 1916
- Straty
- 1 059 535 (Mémorial de Verdun i Historial w Péronne za Alainem Denizotem: 437 322 Niemców, 419 654 Brytyjczyków z imperium, 202 559 Francuzów) do 1 265 000 (HistoryNet: 615 tys. alianckich i 650 tys. niemieckich, nasza suma). Około 1,16 mln w środku przedziału
- Wynik
- Bez przełamania, 1 lipca do 18 listopada 1916 roku
Somma miała być wielką ofensywą aliantów w 1916 roku, a gdy w lutym Niemcy uderzyli pod Verdun, Brytyjczycy ruszyli wcześniej, niż planowali, żeby ulżyć sojusznikowi. Siedmiodniowe przygotowanie artyleryjskie zużyło 1,5 mln pocisków, a mimo to niemieckie zasieki w wielu miejscach pozostały nietknięte. Gdy 1 lipca piechota wyszła z okopów, armia brytyjska straciła w ciągu jednego dnia ponad 57 tys. ludzi. HistoryNet podaje ok. 60 tys., w tym jedną trzecią zabitych.9
Ofensywa toczyła się przez lato i jesień, aż 18 listopada Douglas Haig ją wstrzymał. National Army Museum liczy 420 tys. strat imperium brytyjskiego i 200 tys. francuskich wobec co najmniej 450 tys. Niemców zabitych i rannych. HistoryNet podaje 615 tys. strat alianckich i 650 tys. niemieckich. Najpełniejsze wyliczenie, tabela Mémorial de Verdun i Historial de la Grande Guerre w Péronne oparta na pracy historyka Alaina Denizota, daje 1 059 535: 437 322 Niemców, 419 654 żołnierzy imperium brytyjskiego i 202 559 Francuzów, średnio 7568 ludzi dziennie. Najbardziej sporna jest liczba niemiecka, od co najmniej 450 tys. do 650 tys. w tych wyliczeniach, i to od niej zależy, czy Somma kosztowała 1,06, czy 1,27 mln ludzi.10
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 1,16 mln strat w środku przedziału daje jej piąte miejsce i czyni ją po ofensywie Brusiłowa najkrwawszą bitwą I wojny światowej na tej liście, a najkrwawszą na froncie zachodnim. Zdobyła 43 punkty, z kompletem za rozpoznawalność i pamięć, a pewność ma 4, bo suma niemiecka jest sporna.
6 Operacja „Bagration”, 1944
Zwyciężają ZSRR i 1. Armia Wojska Polskiego, przegrywają Niemcy.
Razem ok. 1,12 do 1,18 mln, ok. 1,15 mln w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie, 22 czerwca do 29 sierpnia 1944 roku. Grupa Armii „Środek” rozbita
W czerwcu 1944 roku niemiecka Grupa Armii „Środek” miała 40 dywizji i ok. 500 tys. żołnierzy, a trzymała wysunięty łuk długi na ok. 1000 km wokół Witebska, Orszy, Mohylewa i Bobrujska, którego Hitler nie pozwalał skrócić. Przeciw niej Kriwoszejew wymienia 2 331 700 żołnierzy radzieckich w czterech frontach i 79 900 w 1. Armii Wojska Polskiego. Armia Czerwona uderzyła 22 czerwca, dwa tygodnie po lądowaniu aliantów w Normandii.11
Po przełamaniu frontu 1,2 mln żołnierzy radzieckich z 4000 czołgów zamknęło w kotłach niemiecką 4. i 9. Armię oraz 3. Armię Pancerną. Mińsk padł 3 lipca, Wilno dziesięć dni później. Pod koniec lipca Grupa Armii „Środek” praktycznie przestała istnieć: według niemieckiego muzeum historii narodowej w cztery tygodnie zginęło albo trafiło do niewoli ok. 350 tys. żołnierzy niemieckich. Historyk Jeff Rutherford ocenia straty niemieckie w ciągu dziewięciu tygodni na ok. 390 tys., z 28 rozbitymi dywizjami, i nazywa operację najkosztowniejszą kampanią Niemiec w tej wojnie. Tabela „Kommiersanta” podaje 409 tys. strat niemieckich i sojuszniczych. Kriwoszejew liczy do 29 sierpnia 765 815 strat radzieckich, w tym 178 507 zabitych i zaginionych, oraz 5073 w 1. Armii WP. Ponieważ wszystkie wyliczenia mieszczą się w jednej dziesiątej, jej suma należy do najpewniejszych na tej liście.12
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 1,15 mln strat w środku przedziału daje jej szóste miejsce, tuż za Sommą. Zdobyła 40 punktów dzięki kompletowi za skutek i za pewność, bo wyliczenia zgadzają się w granicach jednej dziesiątej. W dół ciągną ją rozpoznawalność i pamięć po 3, bo na Zachodzie jest znacznie mniej znana niż Stalingrad czy Kursk.
7 Berlin, 1945
Zwycięża ZSRR, przegrywają Niemcy nazistowskie.
Razem ok. 841 tys. do 1,14 mln, ok. 991 tys. w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie. Załoga Berlina skapitulowała 2 maja 1945 roku. Straty według Kriwoszejewa obejmują całą operację berlińską, od 16 kwietnia do 8 maja
W lutym 1945 roku Armia Czerwona stała nad Odrą i Nysą, niespełna 80 kilometrów od Berlina, i zgromadziła około 2,5 mln żołnierzy przeciw mniej więcej milionowi Niemców na froncie odrzańskim. W samej stolicy było ich niecałe 100 tysięcy. 16 kwietnia ruszyły trzy fronty radzieckie. Wojska Żukowa utknęły na trzy doby na Wzgórzach Seelow, gdzie między 16 a 20 kwietnia poległo ponad 35 tysięcy żołnierzy radzieckich i 12 tysięcy niemieckich.13
25 kwietnia pierścień wokół miasta się zamknął, a 2 maja garnizon skapitulował. Słynne zdjęcie Chałdieja z flagą nad Reichstagiem, zrobione tego dnia, było inscenizacją. Straty radzieckie są dobrze policzone: Kriwoszejew podaje 352 475 żołnierzy radzieckich, w tym 78 291 zabitych i zaginionych, oraz 8892 polskich, razem 361 367 (nasza suma). Niemieckich nikt nigdy w pełni nie policzył. Według dzieje.pl zginęło około 100 tysięcy żołnierzy niemieckich, a do tego około 125 tysięcy cywilów podczas szturmu miasta, których tu nie wliczamy. Meldunki radzieckie mówiły o około 400 tysiącach zabitych i 380 tysiącach jeńców, jak podaje „Parłamientskaja Gazieta”. Inne radzieckie zestawienie przypisywało sobie 480 tysięcy jeńców. Po dodaniu 100 tysięcy zabitych do niższej liczby jeńców wychodzi co najmniej 480 tysięcy Niemców, bez rannych, wobec 780 tysięcy w meldunkach radzieckich: razem od około 841 tysięcy do 1,14 mln, w środku przedziału około 991 tysięcy (nasze sumy).14
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 991 tys. strat w środku przedziału daje jej siódme miejsce, tuż przed Kurskiem. Zdobyła 36 punktów: skala 3, bo środek przedziału jest tuż poniżej miliona, i pewność liczby strat 2, bo niemiecka połowa sumy opiera się na radzieckich deklaracjach, których nikt nie sprawdził. Na liście utrzymuje ją komplet za rozpoznawalność, skutek i pamięć, bo upadek stolicy zakończył Rzeszę Hitlera: ma tyle samo punktów co Passchendaele i wyprzedza je dzięki pierwszej regule remisu, rozpoznawalności.

8 Kursk, 1943
Zwycięża ZSRR, przegrywają Niemcy.
Razem ok. 870 tys. do 1,06 mln, ok. 967 tys. w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo radzieckie, 5 lipca do 23 sierpnia 1943 roku. Operacja „Cytadela” zatrzymana, Charków odbity
Po Stalingradzie front wygiął się na zachód wokół Kurska, a operacja „Cytadela”, rozpoczęta przez Hitlera 5 lipca 1943 roku, miała odciąć ten łuk uderzeniami z północy i z południa. Tabele Kriwoszejewa liczą bitwę obronną od 5 do 23 lipca: 177 847 żołnierzy radzieckich zabitych, rannych, chorych i zaginionych. Mit i fakt: Prochorowka nie była największą bitwą pancerną w dziejach. 12 lipca walczyło tam w najwęższym ujęciu około 910 czołgów, 294 niemieckie i 616 radzieckich, a nie po 700 do 800 z każdej strony, jak pisał we wspomnieniach Paweł Rotmistrow.15
Kontruderzenia kosztowały jeszcze więcej. Sama operacja „Kutuzow” w stronę Orła, od 12 lipca, przyniosła ponad 429 tysięcy strat radzieckich, a operacja „Rumiancew” skończyła się odbiciem Charkowa 23 sierpnia. Kriwoszejew liczy dla nich 429 890 i 255 566 żołnierzy, razem z rannymi i chorymi, czyli 863 303 dla wszystkich trzech operacji (nasza suma). Niższy rachunek Davida Glantza, ponad 685 tysięcy, obejmuje tylko zabitych i rannych, którzy nie wrócili do walki. Karl-Heinz Frieser szacuje straty niemieckie na około 185 tysięcy. HISTORY podaje do 800 tysięcy strat radzieckich i około 200 tysięcy niemieckich. Razem to od około 870 tysięcy do 1,06 mln, w środku przedziału około 967 tysięcy (nasze sumy): od trzech do pięciu strat radzieckich na jedną niemiecką.16
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 967 tys. strat w środku przedziału daje jej ósme miejsce. Zdobyła 38 punktów dzięki kompletowi za rozpoznawalność, ze skutkiem i pamięcią na 4: „Cytadela” była ostatnią wielką ofensywą Niemiec na froncie wschodnim, ale dla większości czytelników nazwa ta znaczy mniej niż Stalingrad czy Berlin. Pewność liczby strat wynosi 4, bo źródła różnie liczą poszczególne fazy bitwy.
9 Verdun, 1916
Zwycięża Francja, przegrywa Cesarstwo Niemieckie.
Razem od 712 tys. (suma liczb Mémorial) do 750 tys. (liczby Britanniki, nasza suma), ok. 731 tys. w środku przedziału
- Wynik
- Francuskie zwycięstwo obronne, 21 lutego do 18 grudnia 1916 roku
21 lutego 1916 roku o 7.15 rano armia niemiecka rozpoczęła wielką ofensywę roku pod Verdun: dziesięć dywizji piechoty, około 150 tysięcy ludzi, przeciw niespełna 25 tysiącom francuskich piechurów na prawym brzegu Mozy. Fort Douaumont padł 25 lutego. Zanim bitwa się skończyła, przeszły przez nią trzy czwarte armii francuskiej.17
Ostatnią niemiecką próbę przełamania podjęto 11 i 12 lipca. 24 października francuskie dywizje, idąc za wałem ogniowym, zaczęły odbijać utracony teren, a po dziesięciu miesiącach, 18 grudnia, bitwa skończyła się prawie tam, gdzie się zaczęła. Ile kosztowała, zależy od tego, kto liczy. Mémorial de Verdun podaje 163 tysiące zabitych i 216 tysięcy rannych Francuzów oraz 143 tysiące zabitych i 190 tysięcy rannych Niemców, łącznie „prawie 700 tysięcy”. HistoryNet podaje 400 tysięcy strat francuskich i 340 tysięcy niemieckich, razem 740 tysięcy. Britannica podaje około 400 tysięcy strat francuskich i 350 tysięcy niemieckich, w tym około 300 tysięcy zabitych. Przyjmujemy przedział od 712 tysięcy (suma liczb Mémorial) do 750 tysięcy (liczby Britanniki, nasza suma), w środku około 731 tysięcy. Ossuarium w Douaumont kryje szczątki 130 tysięcy żołnierzy.18
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 731 tys. strat w środku przedziału daje jej dziewiąte miejsce. Zdobyła 41 punktów, z kompletem za rozpoznawalność i pamięć oraz pewnością 5, bo wyższa suma przewyższa niższą zaledwie o jedną dwudziestą.

10 Normandia, 1944
Zwyciężają Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada), przegrywają Niemcy nazistowskie.
Razem ok. 526 do 666 tys., ok. 596 tys. w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo aliantów, 6 czerwca do końca sierpnia 1944 roku. Armia niemiecka w Normandii okrążona pod Falaise, Paryż wyzwolony 25 sierpnia
6 czerwca 1944 roku alianci wysadzili w Normandii ponad 160 tysięcy żołnierzy, jak liczy Biały Dom, a straty pierwszego dnia oszacowano na 10 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Przez sześć tygodni Niemcy trzymali ich na powoli rosnącym przyczółku, aż 25 lipca operacja „Cobra” przełamała front pod Saint-Lô.19
W połowie sierpnia alianci okrążyli i rozbili pod Falaise znaczną część armii niemieckiej w Normandii, a 25 sierpnia wyzwolono Paryż, przy dużym udziale wojsk francuskich. Od D-Day do 21 sierpnia alianci przerzucili do północnej Francji ponad dwa miliony ludzi i stracili ponad 226 386 żołnierzy: 72 911 zabitych lub zaginionych i 153 475 rannych. Strat niemieckich nigdy nie liczono jednakowo. Ten sam komunikat Białego Domu podaje ponad 240 tysięcy strat niemieckich i 200 tysięcy jeńców, razem ponad 440 tysięcy. Kanadyjskie ministerstwo weteranów szacuje straty niemieckie w Normandii na 300 tysięcy ludzi i ponad 2000 czołgów. Ze stratami alianckimi daje to od około 526 do 666 tysięcy, w środku przedziału około 596 tysięcy (nasze sumy). Sama Kanada straciła 18 444 żołnierzy, z czego 5021 zginęło.20
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 596 tys. strat w środku przedziału daje jej dziesiąte miejsce. Zdobyła 38 punktów, z kompletem za rozpoznawalność, skutek i pamięć, bo złamała armię niemiecką na zachodzie. Dlatego wchodzi na listę przed Kijowem 1941, który kosztował więcej ludzi, ale jest znacznie mniej znany (29). Pewność liczby strat wynosi 3: strat niemieckich nigdy nie liczono jednakowo, a wyższa suma przewyższa niższą o nieco ponad jedną czwartą.
11 Gallipoli, 1915 do 1916
Zwycięża Imperium Osmańskie, przegrywają Alianci (Imperium Brytyjskie, ANZAC, Francja).
Razem ok. 470 do 550 tys., ok. 510 tys. w środku przedziału (nasze sumy)
- Wynik
- Zwycięstwo osmańskie. Ostrzał morski od 19 lutego 1915, lądowania od 25 kwietnia, ewakuacja zakończona 9 stycznia 1916 roku. Alianci ewakuowali półwysep
Brytyjczycy i Francuzi chcieli sforsować Dardanele, dotrzeć do Konstantynopola i otworzyć drogę morską do Rosji. Ostrzał fortów zaczął się 19 lutego 1915 roku, 18 marca flota bezskutecznie próbowała przebić się przez cieśninę, a 25 kwietnia wojska wylądowały na przylądku Helles i w zatoce Anzac. Trzy natarcia na Kritię między 28 kwietnia a 4 czerwca i nowa ofensywa od 6 sierpnia, z desantem w zatoce Suvla, utknęły pod wzgórzami.21
Alianci opuścili Anzac i Suvlę 19 i 20 grudnia, a przylądek Helles 8 i 9 stycznia 1916 roku. Gallipoli Association, zastrzegając, że to liczby przybliżone, podaje ponad 250 tysięcy strat alianckich, w tym ponad 58 tysięcy zabitych, i ponad 300 tysięcy osmańskich, w tym ponad 87 tysięcy zabitych. National Army Museum podaje ponad 220 tysięcy strat alianckich, a HISTORY 250 tysięcy alianckich i mniej więcej tylu zabitych i rannych Turków. Razem to od około 470 do 550 tysięcy, w środku przedziału około 510 tysięcy (nasze sumy). Mit i fakt: Gallipoli pamięta się jako bitwę Australijczyków i Nowozelandczyków, ale z około 559 tysięcy żołnierzy alianckich było ich tylko około 63 tysięcy. 420 tysięcy stanowili Brytyjczycy i inni żołnierze imperium, a 80 tysięcy Francuzi.22
Skąd to miejsce w rankingu: Ok. 510 tys. strat w środku przedziału daje jej jedenaste, ostatnie miejsce. Zdobyła 37 punktów, tyle co ofensywa Brusiłowa, z kompletem za pamięć, bo Australia obchodzi 25 kwietnia Dzień Anzac od 1916 roku, a pewność liczby strat 4.23

Jak wybraliśmy i policzyliśmy najkrwawsze bitwy
Liczyliśmy pojedyncze bitwy i nazwane operacje z jednym planem i określonymi datami, takie jak bitwa o Dniepr czy operacja „Bagration”, i mierzyliśmy je stratami: żołnierzami obu stron zabitymi, rannymi, zaginionymi i wziętymi do niewoli od pierwszego do ostatniego dnia. Śmierć cywilów podajemy tam, gdzie ją znamy, ale jej nie wliczamy, bo żadne dwa źródła nie liczą jej tak samo: około 71 000 ludzi zabitych w nalotach na Stalingrad w sierpniu 1942 roku nie ma w jego sumie. Nie liczą się też całe kampanie i wojny: operacja „Barbarossa”, niemiecka inwazja z 1941 roku, i alianckie sto dni z 1918 roku, którym blisko 1 070 000 strat alianckich i do 1 172 075 niemieckich (National WWI Museum) dałoby miejsce w czołówce, składały się z wielu bitew. Blokadę Leningradu, w której według Anny Reid zmarło od 700 000 do 800 000 cywilów, opisujemy w przewodniku po największych oblężeniach w historii, bitwy według liczby żołnierzy w największych bitwach pod względem liczebności, a więcej o wojnach milionów w największych bitwach frontu wschodniego, II wojny światowej i I wojny światowej.24
Oceniliśmy 30 kandydatów w pięciu kryteriach, żeby ustalić, które jedenaście bitew tu należy: dziesięć z najwyższą punktacją i Berlin, który ma tyle punktów co następna bitwa i wyprzedza ją dzięki pierwszej regule remisu. Potem lista jest uszeregowana według strat, od największych, bo to obiecuje tytuł. Skala strat liczy się poczwórnie, bo ta strona jest o najkrwawszych bitwach. Rozpoznawalność i pewność liczby strat liczą się podwójnie, bo ranking według strat stoi albo upada razem ze swoimi liczbami. Skutek i pamięć liczą się raz. Każde kryterium oceniamy od 1 do 5:
- Skala strat (×4). Straty wojskowe obu stron (zabici, ranni, zaginieni i wzięci do niewoli) w całej bitwie lub operacji, według środka przedziału podawanego przez źródła: 5 = 1,5 mln lub więcej, 4 = od 1 do 1,5 mln, 3 = od 500 000 do 1 mln, 2 = od 200 000 do 500 000, 1 = poniżej 200 000.
- Pewność liczby strat (×2). Jak daleko od siebie są najniższa i najwyższa suma, których używamy: 5 = różnica do jednej dziesiątej, 4 = wyższa najwyżej o ćwierć ponad niższą, 3 = najwyżej o połowę, 2 = najwyżej dwukrotnie, 1 = ponad dwukrotnie albo liczba opiera się na jednym starożytnym lub stronniczym źródle.
- Rozpoznawalność (×2). 5, gdy nazwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości podobnych list, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Skutek (×1). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę albo zmieniła mapę (wygrana lub stracona armia, ustrój albo państwo), 1, gdy nie zmieniła niczego poza polem bitwy.
- Pamięć (×1). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (dzień pamięci, pomnik, słynne zdjęcie lub pieśń), 1, gdy jest zapomniana.
Punkty rozstrzygają tylko o tym, które bitwy wchodzą na listę. O ich kolejności decydują straty, a tam, gdzie historycy podają przedział, jego środek (gdy źródła podają straty każdej strony osobno, dodajemy najniższe i najwyższe liczby i zaznaczamy, że suma jest nasza). Przy równych stratach wyżej stoi bitwa starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Dlatego pierwszy jest Stalingrad, z ok. 2,25 mln strat w środku pewnych szacunków, a druga ofensywa Brusiłowa z 1916 roku, z ok. 2,16 mln w środku szacunków od 1,46 do 2,86 mln, najmniej pewną sumą na liście.25
| Miejsce | Nazwa | Skala strat ×4 | Pewność liczby strat ×2 | Rozpoznawalność ×2 | Skutek ×1 | Pamięć ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Stalingrad | 5 | 3 | 5 | 5 | 5 | 46 |
| 2 | Ofensywa Brusiłowa | 5 | 2 | 3 | 4 | 3 | 37 |
| 3 | Dniepr | 5 | 3 | 3 | 4 | 3 | 39 |
| 4 | Moskwa | 4 | 3 | 4 | 5 | 4 | 39 |
| 5 | Somma | 4 | 4 | 5 | 4 | 5 | 43 |
| 6 | Operacja „Bagration” | 4 | 5 | 3 | 5 | 3 | 40 |
| 7 | Berlin | 3 | 2 | 5 | 5 | 5 | 36 |
| 8 | Kursk | 3 | 4 | 5 | 4 | 4 | 38 |
| 9 | Verdun | 3 | 5 | 5 | 4 | 5 | 41 |
| 10 | Normandia | 3 | 3 | 5 | 5 | 5 | 38 |
| 11 | Gallipoli | 3 | 4 | 4 | 4 | 5 | 37 |
Tuż za listą
Cztery bitwy były blisko i nie weszły na listę:
Passchendaele, 1917. Brytyjska ofensywa pod Ypres od 31 lipca do 10 listopada 1917 roku kosztowała 300 tysięcy żołnierzy brytyjskich według National Army Museum i 325 tysięcy alianckich według HistoryNet oraz w obu wyliczeniach około 260 tysięcy niemieckich, razem od 560 do 585 tysięcy (nasze sumy), więcej niż Gallipoli. Zdobyła 36 punktów, tyle co Berlin, i odpadła wskutek pierwszej reguły remisu, rozpoznawalności (4 wobec 5), bo postęp o około osiem kilometrów niewiele zmienił (skutek 3).26
Kijów, 1941. Kriwoszejew liczy 700 544 żołnierzy radzieckich straconych w obronie Kijowa od 7 lipca do 26 września 1941 roku, razem z kotłem pod Humaniem, a tabela „Kommiersanta” podaje 700,5 tysiąca strat radzieckich i 128,6 tysiąca niemieckich i sojuszniczych, razem około 829 tysięcy (nasza suma), więcej niż w Normandii czy pod Verdun. Zdobyła 29 punktów, w dół ciągną ją rozpoznawalność (2) i pewność (3).27
Gettysburg, 1863. Najkrwawsza bitwa wojny secesyjnej, stoczona od 1 do 3 lipca 1863 roku, kosztowała według American Battlefield Trust 51 112 zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych: 23 049 po stronie Unii i 28 063 po stronie Konfederacji. Zdobyła 33 punkty za rozpoznawalność, pamięć i pewność, ale jej straty to około jednej czterdziestej strat Stalingradu, więc skala strat ma 1.28
Lipsk, 1813. Bitwa Narodów, 16 do 19 października 1813 roku, była według Britanniki jedną z najcięższych bitew wojen napoleońskich, a według Niemieckiego Muzeum Historycznego jedną z największych i najkrwawszych bitew w dziejach Europy. Muzeum liczy łącznie ponad 90 tysięcy zabitych i rannych, w tym 37 tysięcy Francuzów i 54 tysiące sprzymierzonych. Britannica podaje 38 tysięcy zabitych i rannych Francuzów i 30 tysięcy wziętych do niewoli oraz 55 tysięcy strat sprzymierzonych, razem około 123 tysięcy (nasza suma). Zdobyła 29 punktów za skutek i rozpoznawalność, ale jej straty to jedna piąta strat ostatniego miejsca na liście.29
Jaka była najkrwawsza bitwa I wojny światowej?
Według większości wyliczeń Somma. Tabela Mémorial de Verdun i Historial w Péronne podaje 1 059 535 zabitych, rannych, zaginionych i jeńców od 1 lipca do 18 listopada 1916 roku, a według HistoryNet 615 tysięcy strat alianckich i 650 tysięcy niemieckich daje razem 1 265 000 (nasza suma). Straty pod Verdun w tym samym roku wynoszą od 712 tysięcy według Mémorial de Verdun do około 750 tysięcy według Britanniki (nasze sumy). Kampanie złożone z wielu bitew, takie jak aliancka ofensywa stu dni z 1918 roku, dają wyższe sumy, dlatego listy się różnią.30
W której bitwie poniesiono największe straty jednego dnia?
Żadne źródło nie rozstrzyga światowego rekordu jednego dnia, bo najstarszych wyliczeń nie da się sprawdzić. Fondation Napoléon nazywa bitwę pod Borodino, 7 września 1812 roku, najkrwawszym jednym dniem walk w historii wojen. Straty obu stron szacuje się zwykle na 70 do 80 tysięcy. O Kannach w 216 roku p.n.e. Polibiusz pisał, że zginęło około 70 tysięcy Rzymian, ale tej liczby nie da się sprawdzić. Pierwszy dzień bitwy nad Sommą, 1 lipca 1916 roku, to najkrwawszy dzień w historii armii brytyjskiej: 57 470 żołnierzy straconych, w tym 19 240 zabitych. Bitwa nad Antietam 17 września 1862 roku to najkrwawsza jednodniowa bitwa w historii Stanów Zjednoczonych: obie strony straciły 22 717 żołnierzy.31
Czy liczą się kampanie i oblężenia?
Nie na tej liście, bo składały się z wielu bitew. W operacji „Barbarossa”, niemieckiej inwazji na ZSRR w 1941 roku, Armia Czerwona straciła do grudnia 1941 roku cztery miliony żołnierzy, z czego trzy miliony trafiły do niewoli, jak podaje The National WWII Museum. Oblężenia mają osobny przewodnik, największe oblężenia w historii. Dla blokady Leningradu z lat 1941 do 1944 historyczka Anna Reid szacuje liczbę zmarłych cywilów na 700 do 800 tysięcy, a The National WWII Museum ocenia, że zginęło około 1,5 miliona żołnierzy i cywilów.32
Poznaj więcej w największych bitwach w historii albo największych wodzach w historii. Verdun i Somma to pytania quizu o bitwach I wojny światowej, a Stalingrad i Kursk quizu o bitwach II wojny światowej.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. Jewgienij F. Krinko, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”. Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Stalingrad”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. Jewgienij F. Krinko, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”. „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны”. ↩
- John Swift i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”. dzieje.pl, „Prof. Szlanta”. ↩
- John Swift i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”. HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins”. dzieje.pl, „Prof. Szlanta”. ↩
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. Deutsches Historisches Museum, „Die sowjetische Sommeroffensive 1943”. ↩
- G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны”. The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. Focus.ua, „«Загинули майже мільйон людей»: Зеленський привітав українців із Днем визволення Києва”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Der Angriff auf Moskau 1941”. Deutsches Historisches Museum, „Die Doppelschlacht bei Wjasma und Brjansk 1941”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Winterschlacht 1941/42”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. EBSCO Research Starters, „Battle of Moscow”. „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”. HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I”. ↩
- National Army Museum, „Battle of the Somme”. HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I”. Mémorial de Verdun i Historial de la Grande Guerre, „Le bilan des batailles de Verdun et de la Somme”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die sowjetische Sommeroffensive 1944”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die sowjetische Sommeroffensive 1944”. The National WWII Museum, „Immeasurable Brutality, the Nazi-Soviet War 1941-1945”. „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. ↩
- Deutsches Historisches Museum, „Die Schlacht um Berlin 1945”. Memorial Museums, „Seelow Heights Memorial”. dzieje.pl, „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”. ↩
- dzieje.pl, „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”. Liberation Route Europe, „Yevgeny Ananyevich Khaldei”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. „Parłamientskaja Gazieta”, „Сколько длилась Берлинская стратегическая наступательная операция советских войск”. The Past, „Seelow Heights and Berlin”. ↩
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. The Tank Museum, „Prokhorovka and the Myth of the Largest Tank Battle”. ↩
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. HISTORY, „Battle of Kursk”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. ↩
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I”. Henri Bidou i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Battle of Verdun”. ↩
- The White House, „Fact Sheet”. United States Holocaust Memorial Museum, „D-Day”. ↩
- United States Holocaust Memorial Museum, „D-Day”. The White House, „Fact Sheet”. Veterans Affairs Canada, „D-Day and the Battle of Normandy”. ↩
- National Army Museum, „Gallipoli campaign”. The Gallipoli Association, „Campaign”. ↩
- The Gallipoli Association, „Campaign”. National Army Museum, „Gallipoli campaign”. HISTORY, „Allies retreat from Gallipoli”. ↩
- Australian War Memorial, „The Anzac Day Tradition”. ↩
- Jewgienij F. Krinko, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”. Deutsches Historisches Museum, „Der Überfall auf die Sowjetunion 1941”. The National WWII Museum, „Immeasurable Brutality, the Nazi-Soviet War 1941-1945”. National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive”. The History Reader, „Siege of Leningrad”. ↩
- Jewgienij F. Krinko, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”. John Swift i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”. dzieje.pl, „Prof. Szlanta”. ↩
- National Army Museum, „Battle of Passchendaele”. HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I”. ↩
- G. F. Kriwoszejew, „Россия и СССР в войнах XX века”. „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны”. ↩
- American Battlefield Trust, „Gettysburg Battle Facts and Summary”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Leipzig”. Deutsches Historisches Museum, „Völkerschlacht bei Leipzig”. ↩
- Mémorial de Verdun i Historial de la Grande Guerre, „Le bilan des batailles de Verdun et de la Somme”. HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I”. Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun”. Henri Bidou i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Battle of Verdun”. ↩
- Fondation Napoléon, „The Battle of Borodino”. Polibiusz, Dzieje. National Army Museum, „Battle of the Somme”. Mémorial de Verdun i Historial de la Grande Guerre, „Le bilan des batailles de Verdun et de la Somme”. American Battlefield Trust, „Antietam”. ↩
- The National WWII Museum, „Operation Barbarossa”. The History Reader, „Siege of Leningrad”. The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder”. ↩
Źródła
- G. F. Kriwoszejew (red.), Rossija i SSSR w wojnach XX wieka: Poteri woorużonnych sił (Moskwa: OLMA-Press, 2001), pełny tekst w Lib.ru, „Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил” (po rosyjsku, tabele strat w operacjach strategicznych)
- Jewgienij F. Krinko, Maksim W. Miedwiediew, „Demographic Consequences of the Stalingrad Battle”, Science Journal of Volgograd State University. History, Area Studies, International Relations 23, nr 1 (2018) (po rosyjsku, streszczenie po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die Schlacht um Stalingrad” (po niemiecku)
- „Kommiersant”, „Самые кровопролитные сражения Великой Отечественной войны” (po rosyjsku, tabela strat radzieckich oraz niemieckich i sojuszniczych w poszczególnych bitwach), 30 września 2021
- John Swift i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Brusilov Offensive”
- dzieje.pl (PAP, rozmowa z prof. Piotrem Szlantą), „Prof. Szlanta: sukces ofensywy Brusiłowa mógł zapobiec rewolucji bolszewickiej”
- HISTORY.com, „Brusilov Offensive, one of the most successful ground operations of WWI, begins” (po angielsku)
- The National WWII Museum (Keith Huxen), „History Through the Viewfinder: Breaching Hitler's Eastern Wall: Crossing the Dnieper River at the Great Patriotic War Museum” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Die sowjetische Sommeroffensive 1943” (po niemiecku)
- Focus.ua, „«Загинули майже мільйон людей»: Зеленський привітав українців із Днем визволення Києва” (po ukraińsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), Arnulf Scriba, „Der Angriff auf Moskau 1941” (po niemiecku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), Arnulf Scriba, „Die Doppelschlacht bei Wjasma und Brjansk 1941” (po niemiecku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), Arnulf Scriba, „Die Winterschlacht 1941/42” (po niemiecku)
- EBSCO Research Starters (Douglas Clouatre), „Battle of Moscow” (po angielsku)
- National Army Museum, „Battle of the Somme” (po angielsku)
- HistoryNet, „Costliest Battles and Campaigns of World War I” (po angielsku)
- Mémorial de Verdun i Historial de la Grande Guerre, Péronne, „Le bilan des batailles de Verdun et de la Somme” (PDF, po francusku), materiały edukacyjne, 2021-2022
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), Arnulf Scriba, „Die sowjetische Sommeroffensive 1944” (po niemiecku)
- The National WWII Museum, „Immeasurable Brutality, the Nazi-Soviet War 1941-1945: An Interview with Jeff Rutherford, PhD” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), Arnulf Scriba, „Die Schlacht um Berlin 1945” (po niemiecku)
- Memorial Museums (Stiftung Topographie des Terrors), „Seelow Heights Memorial” (po angielsku)
- dzieje.pl (PAP), „70 lat temu rozpoczęła się operacja berlińska”
- Liberation Route Europe, „Yevgeny Ananyevich Khaldei” (po angielsku)
- „Parłamientskaja Gazieta” (Ksienija Rediczkina, 2019), „Сколько длилась Берлинская стратегическая наступательная операция советских войск” (po rosyjsku)
- The Past, Military History Matters (David Porter), „Seelow Heights and Berlin” (po angielsku)
- The National WWII Museum (Keith Huxen), „History Through the Viewfinder” (o Kursku, po angielsku)
- The Tank Museum, Bovington, „Prokhorovka and the Myth of the Largest Tank Battle” (po angielsku)
- HISTORY (A&E Television Networks), „Battle of Kursk: Key Tank Battle of World War II” (po angielsku)
- Mémorial de Verdun, „The Battle of Verdun” (po angielsku)
- Henri Bidou i redakcja Encyclopaedia Britannica, „Battle of Verdun”
- The White House, Office of the Press Secretary (2014), „Fact Sheet: Normandy Landings” (po angielsku)
- United States Holocaust Memorial Museum, Holocaust Encyclopedia, „D-Day” (po angielsku)
- Veterans Affairs Canada, „D-Day and the Battle of Normandy” (po angielsku)
- National Army Museum, „Gallipoli campaign” (po angielsku)
- The Gallipoli Association, „Campaign” (po angielsku)
- HISTORY (A&E Television Networks), „Allies retreat from Gallipoli” (po angielsku)
- Australian War Memorial, „The Anzac Day Tradition” (po angielsku)
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Der Überfall auf die Sowjetunion 1941” (po niemiecku)
- National WWI Museum and Memorial, „The Hundred Days Offensive” (po angielsku)
- The History Reader (fragment książki Anny Reid, Leningrad: Tragedy of a City under Siege, 1941-44), „Siege of Leningrad: Deadliest City Blockade in Human History” (po angielsku)
- National Army Museum, „Battle of Passchendaele” (po angielsku)
- American Battlefield Trust, „Gettysburg Battle Facts and Summary” (po angielsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Leipzig”
- Deutsches Historisches Museum (LeMO), „Völkerschlacht bei Leipzig” (po niemiecku)
- Fondation Napoléon (napoleon.org), „The Battle of Borodino: Napoleon Against Kutuzov”, o książce Alexandra Mikaberidzego
- Polibiusz, Dzieje, księga 3, 117, przekł. ang. W. R. Paton (LacusCurtius), „The Histories of Polybius, Book III”
- American Battlefield Trust, „Antietam”
- The National WWII Museum, „Operation Barbarossa: The Biggest of All Time”
- The National WWII Museum, „History Through the Viewfinder” (Leningrad, 1941-1944)






