Co się stało w bitwie pod Nyborgiem?
14 listopada 1659 roku sojusznicza armia złożona z wojsk duńskich, holenderskich, polskich i brandenburskich pod wodzą Hansa Schacka i Ernsta Albrechta von Ebersteina pokonała armię szwedzką na wyspie Fionii pod miastem Nyborg. Następnego ranka flota duńsko-holenderska ostrzelała miasto, a Szwedzi skapitulowali bezwarunkowo; broń złożyło około 3 tysięcy ludzi.1
Dwa lata przed bitwą pod Nyborgiem Dania omal nie przestała istnieć jako niezależne państwo. Szwedzki król Karol X Gustaw przeszedł przez zamarznięte morze, odebrał traktatem wschodnie prowincje Danii i wrócił po resztę. Pod Nyborgiem, na wyspie Fionii, armia duńska i jej sojusznicy zniszczyli stojącą tam armię szwedzką. Muzeum na zamku w Nyborgu nazywa to zwycięstwo odrodzeniem państwa duńskiego, choć nie odzyskaniem utraconych prowincji.2
Królestwo przez lód
Wojny Karola Gustawa, jak nazywają je duńscy historycy, to dwie powiązane wojny ze Szwecją, w latach 1657 do 1658 i 1658 do 1660. Król Fryderyk III wypowiedział wojnę w czerwcu 1657 roku, licząc na odzyskanie dawnych strat, póki Szwecja była zajęta w Polsce. Karol X Gustaw przerwał jednak wojnę polską, zajął Jutlandię, a mroźną zimą 1658 roku przeprowadził armię po lodzie przez Mały Bełt na Fionię i dalej po lodzie na Zelandię. Pokój w Roskilde z 26 lutego 1658 roku kosztował Danię Skanię, Halland, Blekinge i Bornholm, a Norwegia straciła Bohuslän i Trøndelag.3
Karol ledwie opuścił Danię, a już postanowił dokończyć dzieła. W sierpniu 1658 roku znów wylądował na Zelandii i obległ Kopenhagę. Tym razem Dania miała pomoc. Wojska polskie i brandenburskie wyparły Szwedów z Jutlandii, flota holenderska pobiła w październiku szwedzką flotę w Sundzie i przerwała blokadę stolicy, a w nocy z 10 na 11 lutego 1659 roku szwedzki szturm na Kopenhagę zakończył się krwawą klęską. Po nieudanym szturmie, jak zauważa muzeum w Nyborgu, Karol wycofał dużą część armii na Fionię, by dać jej wytchnienie.4
Sojusznicy przeprawiają się na Fionię
Jesienią 1659 roku sojusznicy uderzyli na Fionię z dwóch stron, przy wsparciu floty holenderskiej. Z Jutlandii nadeszła armia duńsko-polsko-brandenburska pod wodzą niemieckiego feldmarszałka Ernsta Albrechta von Ebersteina, z Kopenhagi armia duńsko-holenderska feldmarszałka Hansa Schacka. 14 listopada 1659 roku połączone wojska dotarły pod Nyborg i zajęły pozycje przed miastem, które trzymali Szwedzi.5
Wśród dowódców armii szwedzkiej na Fionii był feldmarszałek Gustaf Otto Stenbock, który zrobił karierę w wojsku w czasie wojny trzydziestoletniej i wojen Karola X Gustawa i był pierwszym szwedzkim generalnym gubernatorem Skanii.6
Między jeziorem Hjulby a Juelsbergiem
Bitwę stoczono na terenie na zachód od Nyborga, między jeziorem Hjulby a majątkiem Juelsberg, gdzie dziś krajobraz przecinają droga główna i autostrada. Szwedzi przegrali i cofnęli się do miasta. Rankiem 15 listopada flota duńsko-holenderska zaczęła ostrzeliwać Nyborg. Ostrzał zmusił armię szwedzką do bezwarunkowej kapitulacji, a broń złożyło podobno około 3 tysięcy Szwedów. Dla Stenbocka była to całkowita klęska, choć jego kariera ją przetrwała: w 1664 roku został admirałem Szwecji.7
Wiele z tego, co wiemy o polu bitwy, pochodzi z niedawnych badań archeologicznych. W latach 2008 do 2014 Østfyns Museer wraz z muzeami miasta Odense zbadały pole bitwy oraz liczne relacje, listy i inne źródła pisane. Zespół archeologa Jespera Olsena zlokalizował kilka wydarzeń opisanych w źródłach i wypracował nowe metody archeologii pól bitewnych. Zwiedzający mogą przejść szlakiem pola bitwy długim na około 4,5 kilometra, obok jeziora Hjulby.8
Pokój i nowa równowaga
Nyborg położył kres szwedzkim nadziejom na podbój całej Danii i Norwegii. Karol X Gustaw zmarł 13 lutego 1660 roku, a regencja w imieniu jego małoletniego syna Karola XI chciała pokoju. Pokój w Kopenhadze z 27 maja 1660 roku, ukształtowany przez interesy Anglii, Francji i Republiki Niderlandów, zwrócił Danii i Norwegii Bornholm i Trøndelag, a Skania, Halland i Blekinge na zawsze zostały szwedzkie. Jak ujmuje to Den Store Danske, przywrócono militarną i polityczną równowagę na Północy.9
Zwycięstwo przyszło zbyt późno, by cofnąć Roskilde, ale ocaliło królestwo. Ta sama II wojna północna to w Polsce czas potopu, a jedną z jej bitew na polskiej ziemi był Filipów w 1656 roku.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Den Store Danske, „Hans Schack”; Den Store Danske, „Ernst Albrecht von Eberstein”; Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”. ↩
- Den Store Danske, „Gustaf Otto Stenbock”. ↩
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Den Store Danske, „Gustaf Otto Stenbock”. ↩
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”. ↩
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
Źródła
- Nyborg Slot i Østfyns Museer, „The battle of Nyborg 1659” (po angielsku)
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, Den Store Danske (lex.dk), „Karl Gustav-krigene” (po duńsku)
- Den Store Danske (lex.dk), „Hans Schack” (po duńsku)
- Den Store Danske (lex.dk), „Ernst Albrecht von Eberstein” (po duńsku)
- Den Store Danske (lex.dk), „Gustaf Otto Stenbock” (po duńsku)
