Czym była II wojna północna i kto ją wygrał?
II wojna północna (1655 do 1660) zaczęła się od najazdu Szwecji Karola X Gustawa na Rzeczpospolitą Obojga Narodów i przerodziła się w wojny z Rosją, Brandenburgią, Austrią, Danią-Norwegią i Republiką Zjednoczonych Prowincji. Nikt nie wygrał w pełni: pokoje z Oliwy i Kopenhagi w 1660 roku zostawiły Szwecji duńską Skanię, a Brandenburgii suwerenne Prusy.1
II wojna północna toczyła się wokół Bałtyku w latach 1655 do 1660. Zaczęła się w lipcu 1655 roku, gdy król Szwecji Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą Obojga Narodów, i wciągała kolejne państwa: Carstwo Rosyjskie, Brandenburgię-Prusy, monarchię Habsburgów, Księstwo Siedmiogrodzkie, Danię-Norwegię i Republikę Zjednoczonych Prowincji, a Anglia i Francja znalazły się wśród mediatorów. Zakończyły ją pokoje w Oliwie i w Kopenhadze w 1660 roku, a między Szwecją a Rosją pokój w Kardis w 1661 roku.2
Wojna ma kilka nazw. Britannica nazywa ją pierwszą wojną północną, natomiast encyklopedia Europe, 1450 to 1789, podobnie jak polscy historycy, za pierwszą wojnę północną uznaje wojnę inflancką z lat 1558 do 1583, a tę za drugą. W Polsce szwedzki najazd nazywa się potopem.3
Ten przewodnik opisuje wojnę jako konflikt międzynarodowy, z perspektywy każdego z państw. Polską historię najazdu, oporu i odrodzenia opowiada nasz przewodnik po potopie szwedzkim (1655 do 1660); wcześniejszą odsłoną tej rywalizacji była wojna polsko-szwedzka 1600 do 1629, a ostatnią wielka wojna północna. Nasze artykuły opisują obronę Jasnej Góry (1655), bitwę pod Filipowem (1656), bitwę pod Czarnym Ostrowem (1657) i bitwę pod Nyborgiem (1659).4
Przyczyny II wojny północnej
Wojna wyrosła z kryzysu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, unii Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od 1648 roku trwało na Ukrainie powstanie kozackie Bohdana Chmielnickiego, a w 1654 roku Kozacy poddali się carowi, co sprowadziło najazd rosyjski. Obrona Litwy załamała się i wojska rosyjskie zajęły szereg miast, w sierpniu 1655 roku także Wilno.5
Do tego dochodził stary spór dynastyczny. Jan II Kazimierz, król Polski od 1648 roku, był synem Zygmunta III Wazy, który panował w Polsce i w Szwecji, dopóki Szwedzi nie zdetronizowali go po wojnie domowej w 1598 roku, a polscy Wazowie nie wyrzekli się praw do szwedzkiej korony. Gdy w 1654 roku abdykowała królowa Krystyna, a tron objął jej kuzyn Karol X Gustaw, Jan Kazimierz odmówił uznania go.6
Od pokoju westfalskiego z 1648 roku Szwecja była najsilniejszą potęgą nad Bałtykiem, a Karol zamierzał tę pozycję rozszerzyć. Britannica uważa spór o koronę za pretekst: jej zdaniem prawdziwym celem Karola było powstrzymanie możliwego zagrożenia rosyjskiego w Polsce i umocnienie panowania Szwecji nad Bałtykiem. Encyklopedia Europe, 1450 to 1789 nazywa najazd uderzeniem wyprzedzającym, wymierzonym z obawy przed dużymi zdobyczami Rosji.7
Duńska encyklopedia Lex dodaje powód tkwiący w samym państwie szwedzkim: Karol czuł się związany z armią odziedziczoną po wojnie trzydziestoletniej, którą trudno było utrzymać bez zasobów krajów okupowanych.8
Kto walczył w II wojnie północnej
Szwecja walczyła kolejno niemal ze wszystkimi sąsiadami. Britannica wymienia Polskę, Rosję, Brandenburgię, Niderlandy i Danię wśród koalicji, która powstała przeciw Karolowi X Gustawowi, a wojnę Szwecji wypowiedziała też Austria; po stronie Szwecji stanął Siedmiogród, na jedną kampanię w 1657 roku. Każde z tych państw miało własne powody.9
Rzeczpospolita Obojga Narodów walczyła o przetrwanie na dwóch frontach naraz, ze Szwecją i z Rosją. Do października 1655 roku Szwedzi zajęli większość kraju, a Jan Kazimierz uszedł za granicę; wrócił w 1656 roku, gdy szlachta i chłopi powstali przeciw szwedzkiemu panowaniu.10
Wielkie Księstwo Litewskie się podzieliło. Gdy wojska rosyjskie stały w Wilnie i Kownie, część litewskich magnatów i szlachty pod wodzą hetmana wielkiego Janusza Radziwiłła zerwała 20 października 1655 roku w Kiejdanach unię z Polską i uznała Karola X Gustawa za wielkiego księcia, licząc, że Szwecja obroni ich przed Rosją. Litewska encyklopedia narodowa zauważa, że Szwedzi traktowali Litwę jak kraj podbity, a układ upadł, gdy wiosną 1656 roku Litwini powstali przeciw nim.11
Brandenburgia-Prusy. Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski, władał też Prusami Książęcymi, które jego ród trzymał jako lenno Korony. Jego celem w tej wojnie było rządzenie księstwem we własnym prawie i by to osiągnąć, zmieniał strony.12
Rosja. Car Aleksy Michajłowicz najechał Rzeczpospolitą w 1654 roku. Zaniepokojony perspektywą zwycięstwa Szwecji, zwrócił się przeciw niej: w maju 1656 roku Rosja wypowiedziała Szwecji wojnę, a jesienią zawarła z Rzecząpospolitą rozejm w Niemieży, w trakcie rokowań w Wilnie. Jej wojna ze Szwecją trwała do 1661 roku.13
Dania-Norwegia. Fryderyk III chciał odzyskać prowincje utracone na rzecz Szwecji w 1645 roku i dostrzegł okazję, gdy Karol ugrzązł w Polsce. Wypowiedział wojnę w czerwcu 1657 roku.14
Monarchia Habsburgów przystąpiła do koalicji w 1657 roku, a wojska cesarskie przyszły Polakom z pomocą i oblegały szwedzką załogę Krakowa. Britannica zauważa, że wojna nie dała Austrii żadnych ziem, ale powstrzymała pochód Szwedów w Niemczech.15
Siedmiogród. W grudniu 1656 roku Jerzy II Rakoczy, książę Siedmiogrodu, zawarł ze Szwecją w Radnot traktat przewidujący rozbiór Rzeczypospolitej. Węgierski historyk János B. Szabó pisze, że w zamian za pomoc chciał polskiego tytułu królewskiego, Krakowa i Warszawy oraz bogatych kopalń soli.16
Republika Zjednoczonych Prowincji, Anglia i Francja. Gdy Szwecja opanowała oba brzegi Sundu, holenderski handel bałtycki stanął, a Republika wysłała flotę na pomoc Danii; Britannica przypisuje holenderskiemu przywódcy Johanowi de Wittowi wspieranie Danii przeciw Szwecji w latach 1658 i 1659. Anglia i Francja wraz z Holendrami występowały jako mediatorzy i naciskały na obie strony, by zawarły pokój.17
Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą, 1655 do 1657
Szwecja uderzyła w lipcu 1655 roku dwiema armiami. 25 lipca szlachta wielkopolska skapitulowała przed Szwedami pod Ujściem, we wrześniu padła Warszawa, a w październiku Kraków, którego bronił Stefan Czarniecki. Do października większość Korony była w rękach szwedzkich.18
Okupacja nie przetrwała. Jasna Góra, ufortyfikowany klasztor paulinów w Częstochowie, pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego oparła się szwedzkiemu oblężeniu od 18 listopada do 26 grudnia 1655 roku; nasz artykuł o obronie Jasnej Góry oddziela samo oblężenie od legend, które wokół niego narosły. W 1656 roku Polacy powstali przeciw obcej okupacji, a Jan Kazimierz wrócił, by stanąć na ich czele.19
1 kwietnia 1656 roku w katedrze lwowskiej król złożył śluby, oddając Rzeczpospolitą pod opiekę Matki Bożej. 7 kwietnia Czarniecki pobił Szwedów pod Warką, a na przełomie czerwca i lipca wojska polskie odbiły Warszawę.20
Wybory Brandenburgii zaważyły na wojnie na północy. Fryderyk Wilhelm, któremu Szwecja zaproponowała sojusz, wybrał najpierw zbrojną neutralność, lecz gdy Karol opanował Polskę i ruszył na Prusy Książęce, musiał zamienić zwierzchnictwo polskie na szwedzkie i wesprzeć Szwecję zbrojnie.21
Pod Warszawą 28 do 30 lipca 1656 roku armia szwedzko-brandenburska pokonała w trzydniowej bitwie liczniejszą armię Jana Kazimierza i weszła do miasta, którego nie zdołała utrzymać. Zwycięstwo nie odwróciło losów wojny: encyklopedia Europe, 1450 to 1789 i Lex zgodnie zauważają, że polskie odrodzenie trwało mimo niego.22
Aby zatrzymać elektora przy sobie, Karol nadał mu w traktacie w Labiawie w 1656 roku pełną suwerenność w Prusach Książęcych. W Prusach szala zaczynała się już przechylać. 8 października 1656 roku hetman polny litewski Wincenty Gosiewski rozbił pod Prostkami wojska brandenbursko-szwedzkie i wziął do niewoli Bogusława Radziwiłła, a 22 października jego dywizja starła się ze Szwedami feldmarszałka Stenbocka pod Filipowem.23
Gdy pozycja Szwecji osłabła, Fryderyk Wilhelm zwrócił się ku Rzeczypospolitej. Traktatem welawskim z 19 września 1657 roku, potwierdzonym w listopadzie w Bydgoszczy, Jan Kazimierz zrzekł się zwierzchnictwa lennego Korony nad Prusami Książęcymi i uznał elektora i jego dziedziców za ich suwerennych władców, a Fryderyk Wilhelm obiecał wojsko przeciw Szwecji. Welawa dawała mniej niż Labiawa, zauważa niemiecki historyk Stefan Hartmann: Rzeczpospolita zachowała prawo odzyskania księstwa, gdyby brandenburska linia wygasła po mieczu.24
Rosja i Siedmiogród w II wojnie północnej
Wojna Rosji ze Szwecją toczyła się głównie w Inflantach. Latem 1656 roku wojska rosyjskie zajęły Dyneburg (dziś Daugavpils) i Kokenhauz nad Dźwiną, a w sierpniu zaczęły ostrzeliwać Rygę. Silna załoga szwedzka utrzymała miasto i oblężenie się nie powiodło.25
Aleksy wkrótce postawił na pierwszym miejscu wojnę z Rzecząpospolitą o Ukrainę i Białoruś. Według polskiego historyka Mirosława Nagielskiego jego siły nie pozwalały prowadzić wojny na dwóch frontach i 20 grudnia 1658 roku Rosja i Szwecja zawarły rozejm w Valiesar (Wallisaar), który na razie zostawił Rosji jej zdobycze w Inflantach.26
Potem przyszła kolej na Siedmiogród. Jerzy II Rakoczy przystąpił do wojny w styczniu 1657 roku na prośbę Szwedów i najechał Rzeczpospolitą z armią, w której były oddziały mołdawskie, wołoskie i kozackie. Z pomocą Karola X Gustawa zajął Warszawę, lecz gdy w czerwcu wojnę wypowiedziała Dania, Karol ruszył na zachód i zostawił sojusznika samego.27
Wojska cesarskie oblegały wtedy Kraków, a oddział polski wtargnął do samego Siedmiogrodu, więc Rakoczy zawrócił. Ścigany przez wojska koronne Stanisława Rewery Potockiego, Jerzego Lubomirskiego i Czarnieckiego, w lipcu 1657 roku poprosił o warunki pod Czarnym Ostrowem i skapitulował, obiecując zerwać sojusz ze Szwecją i zapłacić 1 200 000 złotych. W odwrocie jego armię rozbili sprzymierzeni z Rzecząpospolitą Tatarzy krymscy, biorąc większość żołnierzy do niewoli, a po powrocie do kraju Porta Osmańska kazała go zdetronizować.28
Wojny duńskie 1657 do 1660: marsz przez Bełty, Kopenhaga i Nyborg
Dania-Norwegia wypowiedziała Szwecji wojnę w czerwcu 1657 roku, a jej wojska zajęły szwedzką Bremę. Karol X Gustaw przerwał kampanię polską, ruszył z główną armią na zachód i do września opanował większość Jutlandii. 24 października 1657 roku jego wojska zdobyły szturmem Frederiksodde, dzisiejszą Fredericię.29
Duńskie, szwedzkie i rosyjskie zapisy z tego czasu stosują kalendarz juliański (starego stylu), opóźniony o dziesięć dni względem gregoriańskiego (nowego stylu) używanego w Rzeczypospolitej, dlatego ten przewodnik podaje ich daty w starym stylu, a tam, gdzie to ważne, dodaje nowy. Flota duńska nie pozwalała Szwedom przeprawić się na wyspy, dopóki mroźna zima 1657 na 1658 rok nie skuła cieśnin lodem. 30 stycznia 1658 roku armia szwedzka przeszła po lodzie Małego Bełtu i pobiła wojska duńskie na Fionii, a potem przez Langeland, Lolland i Falster dotarła na Zelandię. Lex szacuje tę armię na niespełna 10 000 ludzi, EBSCO na 10 000.30
Gdy Szwedzi stanęli na Zelandii, Dania ustąpiła. Pokojem w Roskilde z 26 lutego 1658 roku (8 marca według nowego stylu) Dania oddała Skanię, Halland, Blekinge i Bornholm, a Norwegia straciła Bohuslän i okręg Trondheim. Britannica zauważa, że Szwedzi widzieli w tym traktacie krok ku panowaniu nad Sundem, pobieranym tam cłem i handlem bałtyckim.31
Po kilku miesiącach Karol zerwał pokój. W sierpniu 1658 roku znów wylądował na Zelandii i obległ Kopenhagę od lądu i od morza, tym razem zamierzając podbić całą Danię. Britannica pisze, że chciał stworzyć zjednoczone państwo skandynawskie; Lex zauważa, że jego powodów nigdy w pełni nie wyjaśniono, a wśród nich była potrzeba utrzymania armii i nieufność wobec polityki duńskiej.32
Republika Zjednoczonych Prowincji wysłała flotę pod dowództwem porucznika-admirała van Wassenaera. 29 października 1658 roku (8 listopada według nowego stylu) pobiła ona szwedzką flotę Carla Gustafa Wrangla w północnej części Sundu, u stóp zamku Kronborg, przerwała blokadę Kopenhagi i dostarczyła do miasta wojsko i zaopatrzenie.33
Na lądzie Danii przyszli z pomocą sojusznicy. Jesienią 1658 roku armia Brandenburczyków, Austriaków i Polaków pod wodzą Fryderyka Wilhelma wyparła Szwedów ze Szlezwiku, Holsztynu i Jutlandii, a 14 grudnia polska jazda Stefana Czarnieckiego przeprawiła się na wyspę Als i odebrała ją Szwedom; nasz artykuł o oblężeniu Koldyngi opisuje polską kampanię w Jutlandii. Mieszkańcy Kopenhagi wytrwali, a szwedzki szturm w nocy z 10 na 11 lutego 1659 roku, prowadzony osobiście przez Karola, został odparty z ciężkimi stratami.34
Teraz do gry weszły mocarstwa zachodnie. W 1659 roku Francja, Anglia i Republika Zjednoczonych Prowincji uzgodniły w Hadze warunki, na jakich Szwecja i Dania miały zawrzeć pokój; porozumienia te nazywa się koncertem haskim. Wydrukowana tego roku w Londynie deklaracja w imieniu króla duńskiego skarżyła się, że holenderscy sojusznicy ustalili warunki bez porozumienia z nim.35
Na Fionii armia duńsko-polsko-brandenburska z Jutlandii i siły duńsko-holenderskie z Kopenhagi, wspierane przez flotę holenderską Michiela de Ruytera, pobiły Szwedów pod Nyborgiem 14 listopada 1659 roku (według starego stylu) i zmusiły ich do kapitulacji. W grudniu Fryderyk Wilhelm opanował większość Pomorza Szwedzkiego.36
Najważniejsi dowódcy II wojny północnej
Karol X Gustaw (1622 do 1660), król Szwecji od 1654 roku, służył w szwedzkich armiach w Niemczech w ostatnich latach wojny trzydziestoletniej, a od 1648 roku nimi dowodził. Lex nazywa go niezwykle energicznym i pomysłowym wodzem i dyplomatą. Zmarł w Göteborgu 13 lutego 1660 roku, w czasie obrad riksdagu zwołanego w sprawie wojny.37
Jan II Kazimierz Waza (1609 do 1672), król Polski od 1648 roku, w 1655 roku uszedł za granicę, a rok później wrócił, by pokierować odrodzeniem kraju; w Oliwie zrzekł się praw do tronu szwedzkiego. Fryderyk Wilhelm (1620 do 1688), później zwany Wielkim Elektorem, osobiście dowodził armią brandenburską pod Warszawą. Fryderyk III (1609 do 1670), król Danii i Norwegii, wypowiedział wojnę w 1657 roku i utrzymał Kopenhagę w czasie oblężenia.38
Najwybitniejszym dowódcą polowym Rzeczypospolitej był Stefan Czarniecki, który nękał Szwedów nagłymi uderzeniami, gdy najmniej się tego spodziewali, pobił ich pod Warką w 1656 roku, ścigał Rakoczego w 1657 roku i poprowadził w 1658 roku wyprawę do Danii. Hetman polny litewski Wincenty Gosiewski zwyciężył pod Prostkami.39
Na morzu holenderski admirał van Wassenaer wygrał bitwę w Sundzie z Carlem Gustafem Wranglem, a Michiel de Ruyter dowodził holenderskimi siłami morskimi w kampanii pod Nyborgiem.40
Kto wygrał II wojnę północną?
Żadne państwo nie wygrało tej wojny w pełni. Śmierć Karola X Gustawa w lutym 1660 roku otworzyła drogę do pokoju, bo rządząca w imieniu jego małoletniego syna Karola XI regencja chciała zakończenia walk.41
Pokój oliwski, podpisany w Oliwie pod Gdańskiem 3 maja 1660 roku (23 kwietnia według kalendarza juliańskiego), zakończył wojnę między Szwecją a Janem Kazimierzem, cesarzem Leopoldem I i Brandenburgią. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego, zachowując dożywotnio jedynie tytuł króla Szwedów, oraz do północnych Inflant; poza tym przywrócono granice z 1655 roku. Traktat potwierdził też pełną suwerenność Fryderyka Wilhelma w Prusach Książęcych.42
Pokój w Kopenhadze z 27 maja 1660 roku (6 czerwca według nowego stylu) zakończył wojnę duńską pod silnym naciskiem mediatorów: Anglii, Francji i Niderlandów. Dania-Norwegia odzyskała Bornholm i okręg Trondheim, a Szwecja zatrzymała Skanię, Halland, Blekinge i Bohuslän; Skania, Halland i Blekinge należą do Szwecji do dziś.43
Szwecja i Rosja zawarły pokój w Kardis 21 czerwca 1661 roku (1 lipca według nowego stylu). Rosja oddała zajęte miasta inflanckie, wśród nich Dorpat (Tartu) i Kokenhauz, a Szwecja zachowała Ingrię, Karelię, Estonię i wszystkie swoje ziemie w Inflantach.44
Zyski rozłożyły się nierówno. Szwecja zyskała kosztem Danii, a nie Rzeczypospolitej, którą najechała, a według encyklopedii Europe, 1450 to 1789 w Oliwie nie zyskała wiele poza zrzeczeniem się praw przez Jana Kazimierza. Brandenburgia wyszła z wojny z suwerennością w Prusach Książęcych, krokiem, który Britannica zalicza do fundamentów późniejszej monarchii pruskiej. Litewska encyklopedia narodowa uważa, że to wahania i spory sojuszników w ostatnich latach wojny uratowały Szwecję przed klęską. Rzeczpospolita utrzymała granice ze Szwecją, lecz jej wojna z Rosją trwała aż do rozejmu w Andruszowie w 1667 roku, który zostawił Rosji Smoleńsk, Kijów i Ukrainę na wschód od Dniepru.45
Skutki i pamięć II wojny północnej
W Danii wojna wprost doprowadziła do absolutyzmu. Na zjeździe stanów w 1660 roku, zwołanym w sprawie długów wojennych, duchowieństwo i mieszczanie zmusili szlachtę do rezygnacji z przywilejów, a tron stał się dziedziczny dla Fryderyka III; akt ze stycznia 1661 roku potwierdził jego władzę absolutną, która przetrwała do 1849 roku.46
Dla Szwecji, jak twierdzi encyklopedia Europe, 1450 to 1789, wojna obnażyła trudności w obronie imperium, co potwierdziła wojna skańska w latach 70. XVII wieku. Lex widzi w pokoju kopenhaskim przywrócenie wojskowej i politycznej równowagi na Północy.47
W Polsce pamięć o tej wojnie to pamięć o potopie: o obronie Jasnej Góry, o Czarnieckim i o ślubach lwowskich króla. Nasz przewodnik po potopie szwedzkim opowiada tę historię w całości.48
Najważniejsze bitwy II wojny północnej
Poniżej, w kolejności dat, nasze artykuły o bitwach tej wojny.
- 1655Obrona Jasnej Góry, 1655Rzeczpospolita Obojga Narodów (załoga Jasnej Góry) kontra Szwecja
Garstka zakonników i żołnierzy zatrzymała Szwedów.
- 1656Bitwa pod Filipowem, 1656Wielkie Księstwo Litewskie kontra Szwecja i Brandenburgia
22 października 1656 roku armia szwedzko-brandenburska dopadła pod Filipowem dywizję hetmana Gosiewskiego, dwa tygodnie po jego zwycięstwie pod Prostkami.
- 1657Bitwa pod Czarnym Ostrowem, 1657Rzeczpospolita Obojga Narodów kontra Księstwo Siedmiogrodu i sojusznicy
20 lipca 1657 roku wojska polskie dopadły pod Czarnym Ostrowem na Podolu Jerzego II Rakoczego i zmusiły go do kapitulacji i opuszczenia Polski.
- 1658Oblężenie Koldyngi, 1658Rzeczpospolita Obojga Narodów (sojusznik Danii) kontra Szwecja
W Boże Narodzenie 1658 roku polska jazda Czarnieckiego, wysłana na pomoc Danii przeciw Szwecji, za trzecim podejściem zdobyła obsadzony przez Szwedów zamek w Koldyndze.
- 1659Bitwa pod Nyborgiem, 1659Dania i sojusznicy kontra Szwecja
14 listopada 1659 roku wojska duńskie, holenderskie, polskie i brandenburskie pobiły Szwedów pod Nyborgiem, a po ostrzale z morza około 3 tysięcy Szwedów skapitulowało.
Oś czasu II wojny północnej
- 1654Rosja najeżdża Rzeczpospolitą po tym, jak Kozacy poddają się carowi; Karol X Gustaw zostaje królem Szwecji.49
- 1655lipiec: najazd szwedzki na Rzeczpospolitą; 25 lipca: kapitulacja pod Ujściem; wrzesień i październik: upadek Warszawy i Krakowa; 18 listopada do 26 grudnia: obrona Jasnej Góry.50
- 1656
- 1657styczeń: Rakoczy przystępuje do wojny; czerwiec: Dania-Norwegia wypowiada wojnę Szwecji; lipiec: Czarny Ostrów i kapitulacja Rakoczego; 19 września: traktat welawski; 24 października: Szwedzi zdobywają Frederiksodde.52
- 165830 stycznia: początek marszu przez Bełty; 26 lutego (stary styl): pokój w Roskilde; sierpień: Karol X Gustaw wznawia wojnę i oblega Kopenhagę; 29 października (8 listopada według nowego stylu): bitwa w Sundzie; 14 grudnia: Czarniecki zdobywa Als; 20 grudnia: rozejm rosyjsko-szwedzki w Valiesar.53
- 165910 do 11 lutego: nieudany szwedzki szturm Kopenhagi; koncert haski; 14 listopada (stary styl): bitwa pod Nyborgiem; grudzień: Fryderyk Wilhelm opanowuje Pomorze Szwedzkie.54
- 166013 lutego: śmierć Karola X Gustawa; 3 maja: pokój oliwski; 27 maja (stary styl): pokój w Kopenhadze.55
- 166121 czerwca (1 lipca według nowego stylu): pokój w Kardis między Szwecją a Rosją.56
Co czytać dalej
Polską stronę wojny opisuje nasz przewodnik po potopie szwedzkim, a sama wojna jest jednym z rozdziałów naszych przewodników po wojnach Rzeczypospolitej i historii wojskowej Szwecji. O wcześniejszych i późniejszych wojnach bałtyckich opowiadają przewodniki wojna polsko-szwedzka 1600 do 1629, wojna trzydziestoletnia i wielka wojna północna, a o pozostałych państwach historie wojskowe Polski, Litwy, Rosji i Niemiec.
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; William A. Young, „Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Oliva”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; William A. Young, „Northern War”; János B. Szabó, Korunk; Lex, „Freden i København”; Biblioteka Prezydencka im. Borysa Jelcyna, „The Treaty of Cardis was signed”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Częstochowa”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Sławomir Augusiewicz, Komunikaty Mazursko-Warmińskie; Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; János B. Szabó, Korunk; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Royal Museums Greenwich, „Nibourg. Action between Danes and Swedes, 14 Nov 1659”. ↩
- Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; William A. Young, „Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Store norske leksikon, „Karl 10 Gustav”. ↩
- William A. Young, „Northern War”; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; Store norske leksikon, „Karl 10 Gustav”; Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Lex, „Karl 10. Gustav”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; János B. Szabó, Korunk. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Kėdainių sutartis”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Wehlau”; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; Stefan Hartmann, Między Welawą a Królewcem 1657-1701. ↩
- William A. Young, „Northern War”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana; Encyclopaedia Britannica, „Alexis”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Store norske leksikon, „Freden i Roskilde”. ↩
- Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Oliva”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; János B. Szabó, Korunk. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658”; Encyclopaedia Britannica, „Johan de Witt”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Lex, „Freden i København”. ↩
- William A. Young, „Northern War”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Częstochowa”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; William A. Young, „Northern War”; Lex, „Karl 10. Gustav”. ↩
- dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 kwietnia 2016 r., Monitor Polski; Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, „Stefan Czarniecki”; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; William A. Young, „Northern War”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Jacob F. Field, „Battle of Warsaw (1656)”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Lex, „Karl 10. Gustav”. ↩
- Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; Stefan Hartmann, Między Welawą a Królewcem 1657-1701; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Sławomir Augusiewicz, Komunikaty Mazursko-Warmińskie. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Wehlau”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Stefan Hartmann, Między Welawą a Królewcem 1657-1701. ↩
- Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana; EBSCO Research Starters, „Russo-Swedish Wars of 1590-1658”. ↩
- Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana; William A. Young, „Northern War”; EBSCO Research Starters, „Russo-Swedish Wars of 1590-1658”. ↩
- János B. Szabó, Korunk; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; János B. Szabó, Korunk; dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; William A. Young, „Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”. ↩
- Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”; Biblioteka Prezydencka im. Borysa Jelcyna, „The Treaty of Cardis was signed”; Lex, „Slaget i Øresund”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; William A. Young, „Northern War”; Store norske leksikon, „Karl 10 Gustav”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Store norske leksikon, „Freden i Roskilde”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Store norske leksikon, „Karl 10 Gustav”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Lex, „Karl 10. Gustav”; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658”; Lex, „Slaget i Øresund”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Rijksmuseum, „The Battle of the Sound with the Eendracht Engaging Two Swedish Warships, 1658”. ↩
- William A. Young, „Northern War”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon; Lex, „Stormen på København”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Lex, „Karl 10. Gustav”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; A Declaration of the King of Denmark ... in Relation to the Treaty Agreed and Concluded at the Hague. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Royal Museums Greenwich, „Nibourg. Action between Danes and Swedes, 14 Nov 1659”; Rijksmuseum, „Inname van de stad Nyborg door Michiel Adriaenszoon de Ruyter, 1659”; William A. Young, „Northern War”; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Lex, „Karl 10. Gustav”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; Jacob F. Field, „Battle of Warsaw (1656)”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, „Stefan Czarniecki”; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon; dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658”; Lex, „Slaget i Øresund”; Royal Museums Greenwich, „Nibourg. Action between Danes and Swedes, 14 Nov 1659”; Rijksmuseum, „Inname van de stad Nyborg door Michiel Adriaenszoon de Ruyter, 1659”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; William A. Young, „Northern War”; Lex, „Karl 10. Gustav”. ↩
- Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”; Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Oliva”; Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”. ↩
- Lex, „Freden i København”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; Store norske leksikon, „Freden i Roskilde”. ↩
- Biblioteka Prezydencka im. Borysa Jelcyna, „The Treaty of Cardis was signed”; Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War”; Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Stephan Skalweit, „Frederick William, elector of Brandenburg”; Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Oliva”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Šiaurės karas”; Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa”; Encyclopaedia Britannica, „Alexis”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Knud J. V. Jespersen, „enevælde”. ↩
- Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”. ↩
- Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 kwietnia 2016 r., Monitor Polski; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”. ↩
- Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789; William A. Young, „Northern War”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”. ↩
- William A. Young, „Northern War”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Encyclopaedia Britannica, „Częstochowa”. ↩
- William A. Young, „Northern War”; Jacob F. Field, „Battle of Warsaw (1656)”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon; Sławomir Augusiewicz, Komunikaty Mazursko-Warmińskie; Stefan Hartmann, Między Welawą a Królewcem 1657-1701; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”. ↩
- János B. Szabó, Korunk; Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Wehlau”; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Store norske leksikon, „Freden i Roskilde”; Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway”; Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658”; Lex, „Slaget i Øresund”; dzieje.pl, „Kalendarz dat”; Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. ↩
- Lex, „Stormen på København”; Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; A Declaration of the King of Denmark ... in Relation to the Treaty Agreed and Concluded at the Hague; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Royal Museums Greenwich, „Nibourg. Action between Danes and Swedes, 14 Nov 1659”; William A. Young, „Northern War”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav”; Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, „Karl Gustav-krigene”; Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”; Lex, „Freden i København”. ↩
- Biblioteka Prezydencka im. Borysa Jelcyna, „The Treaty of Cardis was signed”; Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „First Northern War” (po angielsku).
- Robert I. Frost, Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World, w serwisie Encyclopedia.com, „Northern Wars” (po angielsku).
- William A. Young, EBSCO Research Starters, „Northern War” (po angielsku).
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Oliva” (po angielsku).
- Gunner Lind i Sebastian Olden-Jørgensen, Lex (Den Store Danske), „Karl Gustav-krigene” (po duńsku).
- Encyclopaedia Britannica, „Charles X Gustav” (po angielsku).
- János B. Szabó, Korunk 2022, nr 8, s. 80 do 89, streszczenie w serwisie CEEOL, „The ‘Fall’ of Transylvania. The Campaign in Poland and Its Consequences (1657-1658)” (streszczenie po angielsku).
- Lex (Den Store Danske), „Freden i København” (po duńsku).
- Biblioteka Prezydencka im. Borysa Jelcyna (Sankt Petersburg), „The Treaty of Cardis was signed” (po angielsku).
- Archiwum Główne Akt Dawnych, „Pokój oliwski”.
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Kalendarz dat: 1655”.
- Encyclopaedia Britannica, „Częstochowa” (po angielsku).
- Sławomir Augusiewicz, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3 (301), „Źródła szwedzkie do kampanii feldmarszałka Ottona Gustava Stenbocka w Prusach Książęcych i do bitwy pod Filipowem (22 X 1656 r.)”.
- Jerzy Ronikier, Bitwy polskie. Leksykon (Znak, 1999), w serwisie TwojaHistoria.pl, „Bitwa pod Prostkami (8 października 1656)”.
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Kalendarz dat: 1657”.
- Royal Museums Greenwich, „Nibourg. Action between Danes and Swedes, 14 Nov 1659” (po angielsku).
- Encyclopaedia Britannica, „John II Casimir Vasa” (po angielsku).
- Store norske leksikon, „Karl 10 Gustav” (po norwesku).
- Stephan Skalweit, Encyclopaedia Britannica, „Frederick William, elector of Brandenburg” (po angielsku).
- Lex (Den Store Danske), „Karl 10. Gustav” (po duńsku).
- Visuotinė lietuvių enciklopedija (litewska encyklopedia narodowa), „Šiaurės karas” (po litewsku).
- Visuotinė lietuvių enciklopedija (litewska encyklopedia narodowa), „Kėdainių sutartis” (po litewsku).
- Encyclopaedia Britannica, „Treaty of Wehlau” (po angielsku).
- Stefan Hartmann, recenzja książki Dariusza Makiłły Między Welawą a Królewcem 1657-1701, Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 49, nr 3 (2000), s. 451, „Besprechungen und Anzeigen” (po niemiecku).
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Kalendarz dat: 1656”.
- Mirosław Nagielski, Studia Slavica et Balcanica Petropolitana 2014, nr 1, „Rywalizacja polsko-rosyjska w dobie potopu w kontekście wojny obu państw ze Szwecją w latach 1656-1661”.
- Encyclopaedia Britannica, „Alexis” (po angielsku).
- Encyclopaedia Britannica, „Frederick III, king of Denmark and Norway” (po angielsku).
- Store norske leksikon, „Freden i Roskilde” (po norwesku).
- Muzeum Historii Polski, „Kapitulacja Jerzego II Rakoczego”.
- Royal Museums Greenwich, „The Battle of the Sound, 8 November 1658” (po angielsku).
- Encyclopaedia Britannica, „Johan de Witt” (po angielsku).
- Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 kwietnia 2016 r., Monitor Polski 2016, poz. 386, „W 360. rocznicę Ślubów Lwowskich”.
- Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, „Stefan Czarniecki” (po angielsku).
- Jacob F. Field, Encyclopaedia Britannica, „Battle of Warsaw (1656)” (po angielsku).
- EBSCO Research Starters, „Russo-Swedish Wars of 1590-1658” (po angielsku).
- Lex (Den Store Danske), „Slaget i Øresund” (po duńsku).
- Rijksmuseum, Amsterdam, „The Battle of the Sound with the Eendracht Engaging Two Swedish Warships, 1658” (po angielsku).
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski i PAP), „Kalendarz dat: 1658”.
- Lex (Den Store Danske), „Stormen på København” (po duńsku).
- A Declaration of the King of Denmark ... in Relation to the Treaty Agreed and Concluded at the Hague (Londyn, 1659), tekst EarlyPrint w serwisie Distant Reader, „A Declaration of the King of Denmark” (druk źródłowy z 1659 roku, po angielsku).
- Rijksmuseum, Amsterdam, „Inname van de stad Nyborg door Michiel Adriaenszoon de Ruyter, 1659” (po niderlandzku).
- Knud J. V. Jespersen, Lex (Den Store Danske), „enevælde” (po duńsku).
