Wojna polsko-szwedzka (1600 do 1629): przyczyny, przebieg, bitwy i skutki

Przez blisko trzydzieści lat, z długimi przerwami na rozejmy, Rzeczpospolita Obojga Narodów i Królestwo Szwecji walczyły o wschodnie wybrzeże Bałtyku. Wojna zaczęła się w 1600 roku, gdy książę Karol Sudermański, przyszły król Karol IX, najechał Inflanty, a skończyła rozejmem w Altmarku we wrześniu 1629 roku. U jej źródeł leżały dwa spory: kto będzie władał Inflantami i ich wielkim portem w Rydze oraz czy Zygmunt III Waza, król Polski i wielki książę litewski, jest nadal prawowitym królem Szwecji.²

Ten przewodnik przedstawia cele obu stron, kolejne fazy wojny w Inflantach i w Prusach oraz jej najsłynniejsze bitwy: bitwę pod Kircholmem w 1605 roku, morską bitwę pod Oliwą w 1627 roku i bitwę pod Trzcianą w 1629 roku. Przybliża dowódców, wśród nich Jana Karola Chodkiewicza i Stanisława Koniecpolskiego, i wyjaśnia, dlaczego wojna pełna zwycięstw Rzeczypospolitej skończyła się na warunkach korzystnych dla Szwecji. Rywalizacja nie wygasła w 1629 roku: oba państwa starły się ponownie podczas potopu szwedzkiego w latach 1655 do 1660, a dopiero pokój w Oliwie w 1660 roku na dobre zamknął spór Wazów.³

Przyczyny wojny polsko-szwedzkiej

Najpierw był spór dynastyczny. Zygmunt Waza, syn króla Szwecji Jana III, został w 1587 roku wybrany na króla Polski. Gdy w 1592 roku zmarł jego ojciec, odziedziczył także koronę szwedzką, więc przez kilka lat jeden władca rządził obu królestwami. Wychowany w luterańskiej Szwecji, wyrósł na gorliwego katolika, a w Szwecji na czele jego przeciwników stanął stryj, książę Karol.⁴

Zygmunt próbował rozstrzygnąć spór siłą i w 1598 roku poniósł w Szwecji klęskę. W 1599 roku szwedzki riksdag zdetronizował go i uczynił Karola regentem; w 1604 roku Karol przyjął koronę jako Karol IX. Zygmunt wrócił do Rzeczypospolitej, ale nigdy nie zrzekł się swoich praw i do końca życia dochodził ich najpierw przeciw Karolowi, a potem przeciw jego synowi.⁵

Drugi spór dotyczył ziemi. Inflanty, dawne ziemie zakonu inflanckiego na wschodnim Bałtyku, obejmujące część dzisiejszej Łotwy i Estonii, były łupem, którego chciały oba państwa. Była to bogata prowincja, a jej port, Ryga u ujścia Dźwiny, był kluczem do tamtejszego handlu.⁶

Każda ze stron uważała, że ma rację. Prawa Zygmunta opierały się na dziedziczeniu korony szwedzkiej, prawa Karola na uchwale riksdagu, który zdetronizował Zygmunta i uczynił Karola regentem, a potem królem. Szwedzki historyk Magnus Olofsson z Uniwersytetu w Lund nazywa najazd Karola z 1600 roku aktem skrajnej pychy i uznaje jego motywy za niejasne: bogactwo Inflant, dynastyczna rywalizacja z bratankiem albo jedno i drugie. Za Gustawa Adolfa szwedzkie cele się poszerzyły. Opracowanie EBSCO widzi w nich dążenie do panowania nad wschodnim wybrzeżem Bałtyku, a Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku opisuje politykę Szwecji jako próbę zamienienia Bałtyku w jej morze wewnętrzne, z jego szlakami żeglugowymi, wybrzeżami i portami.⁷

Kto walczył w wojnie polsko-szwedzkiej

Po jednej stronie stało Królestwo Szwecji, którym do śmierci w 1611 roku rządził Karol IX, a po nim jego syn Gustaw II Adolf, panujący do swojej śmierci w bitwie w 1632 roku. Po drugiej stała Rzeczpospolita Obojga Narodów, unia Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, pod berłem Zygmunta III. Znaczna część walk w Inflantach spadła na siły litewskie: zwycięzca spod Kircholmu Jan Karol Chodkiewicz był hetmanem litewskim.⁸

Rzeczpospolita rzadko walczyła ze Szwecją w pojedynkę. Od 1609 roku jej uwagę pochłaniała wojna z Moskwą, a w 1621 roku, gdy Gustaw Adolf lądował w Inflantach, większość jej armii stała na południu, pod Chocimiem, naprzeciw Imperium Osmańskiego. Szwecja mogła wybierać chwilę uderzenia; Rzeczpospolita, walcząca na kilku frontach i bez pieniędzy, zwykle nie mogła.⁹

Na morzu przewagę miała Szwecja. Flotę szwedzką uważano za potęgę morską na Bałtyku, a Rzeczpospolita opierała się na niewielkiej eskadrze królewskiej stacjonującej w Gdańsku, swoim największym porcie. Gdańsk w 1626 roku nie poddał się Gustawowi i stał się osią wojny w Prusach.¹⁰

W ostatnim roku wojny cesarz Ferdynand II wysłał około 5000 żołnierzy pod dowództwem Hansa Georga von Arnima, którzy dołączyli do wojsk Rzeczypospolitej w Prusach. Historyk John Rickard uważa, że Wiedeń chciał związać Gustawa w Prusach i nie dopuścić go do Niemiec, a pomoc dała skutek dokładnie odwrotny.¹¹

Przebieg wojny polsko-szwedzkiej 1600 do 1629

Walki toczyły się zrywami przedzielonymi rozejmami, a historycy dzielą je różnie. Rickard wyróżnia cztery fazy: lata 1600 do 1611, rok 1617, lata 1621 do 1622 i 1625 do 1629. Polskie podręczniki mówią o wojnie o Inflanty, po której przyszła wojna o ujście Wisły.¹²

Inflanty, 1600 do 1611. W 1600 roku Karol najechał Inflanty i zajął większość kraju, ale Ryga się obroniła. Od 1601 roku Rzeczpospolita przeszła do kontrataku: jej wojska pobiły Szwedów pod Kokenhauzen w 1601 roku, a pod wodzą Chodkiewicza odniosły kolejne zwycięstwa w Estonii, między innymi pod Białym Kamieniem (Weissenstein). W 1605 roku Karol, już jako król, wrócił z armią liczącą około 14 000 ludzi i obległ Rygę. 27 września Chodkiewicz dopadł ją pod Kircholmem i rozbił.¹³

Kircholm nie przesądził o wojnie. Żołnierzom Rzeczypospolitej nie zapłacono i wkrótce po bitwie zwycięska armia się rozeszła. W 1606 roku wybuchł rokosz Mikołaja Zebrzydowskiego przeciw Zygmuntowi, który skupił siły Rzeczypospolitej na sprawach wewnętrznych i dał Szwecji czas na odbudowę. Sporadyczne walki trwały, dopóki po śmierci Karola IX w 1611 roku nie zawarto rozejmu.¹⁴

Gustaw Adolf w Inflantach, 1617 do 1625. Gustaw Adolf, król od 1611 roku, w 1617 roku zaatakował Inflanty i zdobył kilka portów, po czym zawarto kolejny rozejm. W sierpniu 1621 roku, gdy główna armia Rzeczypospolitej stała pod Chocimiem, wylądował z około 18 000 ludzi i obległ Rygę, która skapitulowała we wrześniu. W 1622 roku zawarto następny rozejm, a gdy w 1625 roku wojna wybuchła na nowo, Gustaw zajął resztę Inflant.¹⁵

Wojna o ujście Wisły, 1626 do 1629. W lipcu 1626 roku Gustaw przeniósł wojnę do Prus. Wylądował w Piławie i zajął Elbląg, Malbork i inne miasta, by opanować ujście Wisły. Gdańsk się bronił, a szwedzkie okręty blokowały go od strony morza.¹⁶

W Prusach walki przebiegały w większości po myśli Szwecji. Wojsko Zygmunta nie zdołało wyprzeć Szwedów spod Gniewu w 1626 roku, a pod Tczewem w 1627 roku Gustaw miał przewagę nad Koniecpolskim, dopóki nie został ciężko ranny. Po tych bitwach Rzeczpospolita unikała walnych starć i prowadziła wojnę podjazdową, opartą na działaniach opóźniających, rajdach i warownych obozach. Jej niewielka flota przerwała blokadę pod Oliwą w listopadzie 1627 roku, a w czerwcu 1629 roku Koniecpolski i Arnim rozbili jazdę szwedzką pod Trzcianą.¹⁷

Żadna ze stron nie mogła już wygrać. Gustaw chciał jak najszybciej interweniować w Niemczech, Zygmunta nie było stać na dalszą wojnę, a w Rzeczypospolitej była ona niepopularna. We wrześniu 1629 roku obie strony zawarły rozejm w Altmarku.¹⁸

Najważniejsze bitwy wojny polsko-szwedzkiej

Kircholm, 27 września 1605. Nad Dźwiną pod Rygą Karol IX osobiście dowodził armią liczącą około 10 000 do 11 000 ludzi. Chodkiewicz miał mniej więcej 3400 do 4000, w większości jazdy. Pozorowanym odwrotem ściągnął Szwedów z ich wzgórza, po czym rzucił husarię na ich skrzydła. Armia szwedzka została rozbita: jej zabitych szacuje się na około 8000 do 9000, przy stratach Rzeczypospolitej rzędu stu, dwustu zabitych. Karol uszedł na cudzym koniu. Olofsson nazywa Kircholm najcięższą klęską, jaką szwedzka armia poniosła kiedykolwiek na polu bitwy.¹⁹

Gniew, wrzesień i październik 1626. Wojsko Zygmunta III obległo szwedzką załogę Gniewu nad dolną Wisłą, a Gustaw ruszył jej na odsiecz. W kilkudniowych walkach husaria odparła jazdę szwedzką, ale nie zdołała przełamać piechoty strzelającej zza polowych umocnień, a gdy Szwedzi zajęli wzgórza, armia Rzeczypospolitej się wycofała. Podręcznik Ministerstwa Edukacji pisze, że pod Gniewem husaria, dotąd niepokonana w polu, po raz pierwszy musiała uznać wyższość piechoty nieprzyjaciela.²⁰

Tczew, 17 do 18 sierpnia 1627. Gustaw z około 10 000 do 12 500 ludzi stanął naprzeciw Koniecpolskiego nad Wisłą. Pierwszego dnia jazda szwedzka, wsparta ogniem muszkieterów, dopadła wycofującą się jazdę Rzeczypospolitej. Drugiego dnia polski strzelec ciężko ranił króla i szwedzki atak odwołano. Rickard uznaje Tczew za drobne zwycięstwo Szwedów; historyk Jakub Pokojski w książce omówionej przez Dzieje.pl nie widzi w nim rozstrzygnięcia.²¹

Oliwa, 28 listopada 1627. Flota Rzeczypospolitej, dziesięć okrętów pod komendą Arendta Dickmanna, wyszła z Gdańska przeciw sześciu okrętom szwedzkim blokującym redę. Zdobyła szwedzki okręt flagowy Tigern, a szwedzki galeon Solen wyleciał w powietrze. Zginęli obaj dowódcy: Dickmann i szwedzki admirał Nils Stiernsköld. Szwedzi na pewien czas zdjęli blokadę, choć bitwa nie zmieniła przebiegu wojny. Działa z wraku Solena można oglądać w Gdańsku.²²

Trzciana, czerwiec 1629. Polskie źródła podają datę 25 czerwca, Rickard 27 czerwca. Po połączeniu sił Koniecpolskiego z cesarskim korpusem Arnima sprzymierzeni dopadli w marszu szwedzką straż tylną złożoną z jazdy. Husaria uderzyła z ukrycia i rozbiła jazdę szwedzką, a w pościgu Gustaw, prowadzący świeże oddziały, omal nie dostał się do niewoli. Jazda szwedzka została rozgromiona, ale piechota uszła cało. Straty są sporne: Gustaw przyznał około 200 zabitych, Dzieje.pl podają około 1200 zabitych Szwedów, a Polacy twierdzili, że naliczyli blisko 1500 ciał. Było to największe zwycięstwo Rzeczypospolitej od czasu Kircholmu, ale nie wyparło Szwedów z pruskich twierdz.²³

Dowódcy wojny polsko-szwedzkiej

Zygmunt III Waza, król Polski od 1587 roku i Szwecji od 1592 roku do detronizacji w 1599 roku, przez całą wojnę kierował wysiłkiem Rzeczypospolitej. Jego wojsko walczyło pod Gniewem w 1626 roku, a on sam nigdy nie zrzekł się praw do korony szwedzkiej.²⁴

Karol IX, regent od 1599 roku i król od 1604 roku do śmierci w 1611 roku, rozpoczął wojnę i dowodził pod Kircholmem, skąd ledwie uszedł.²⁵

Gustaw II Adolf (król w latach 1611 do 1632) większość lat dwudziestych XVII wieku spędził na wojnie z Rzecząpospolitą. Zdobył Rygę, opanował Inflanty i przeniósł wojnę do Prus, gdzie został ranny pod Tczewem i omal nie wzięty do niewoli pod Trzcianą. W tych latach zreformował armię szwedzką, a Rickard uważa, że reformując jazdę, przejął wiele z taktyki uderzenia husarii. Zginął pod Lützen w 1632 roku, walcząc w Niemczech.²⁶

Jan Karol Chodkiewicz (zmarł w 1621 roku), hetman litewski, wygrał pod Kircholmem i odniósł wcześniejsze zwycięstwa w Inflantach; pamięta się go jako jednego z wielkich wodzów Rzeczypospolitej.²⁷

Stanisław Koniecpolski, hetman polny koronny, dowodził przeciw Gustawowi w Prusach w latach 1626 do 1629. Mniejszymi siłami prowadził działania opóźniające, powstrzymał Szwedów pod Tczewem i zwyciężył pod Trzcianą.²⁸

Hans Georg von Arnim dowodził cesarskim korpusem liczącym około 5000 ludzi, który w czerwcu 1629 roku dołączył do Koniecpolskiego i walczył pod Trzcianą.²⁹

Kto wygrał wojnę polsko-szwedzką? Rozejm w Altmarku

Wojnę zakończył rozejm, a nie pokój. Podpisano go w Altmarku (Starym Targu) w Prusach Królewskich we wrześniu 1629 roku, 26 września według Muzeum Historii Polski (Rickard podaje 12 września), i miał obowiązywać sześć lat.³⁰

Szwecja zatrzymała Inflanty na północ od Dźwiny wraz z Rygą. Zachowała większość zajętych portów pruskich, w tym Elbląg i Piławę, i uzyskała część ceł z handlu gdańskiego. Samego Gdańska nigdy nie zdobyła.³¹

Pod względem terytorialnym wynik sprzyjał Szwecji. Rzeczpospolita wygrała najsłynniejsze bitwy tej wojny, ale Altmark potwierdził utratę większości Inflant i dał Szwecji dochody z handlu pruskiego. Muzeum Historii Polski nazywa ten rozejm niekorzystnym dla Rzeczypospolitej, a podręcznik Ministerstwa Edukacji pisze, że zmęczeni walkami Polacy zostali zmuszeni do jego zawarcia. Opracowanie EBSCO podkreśla drugą stronę medalu: Szwecja wyszła z wojny jako wielka potęga północnej Europy, a układ sił na Bałtyku się zmienił.³²

Altmark nie był ostatnim słowem w sprawie Prus. W 1635 roku zastąpił go rozejm w Sztumskiej Wsi, na warunkach znacznie lepszych dla Rzeczypospolitej, a Szwedzi opuścili pruskie porty.³³

Skutki: wojna trzydziestoletnia i droga do potopu

Altmark otworzył Gustawowi Adolfowi drogę do Niemiec. W 1630 roku jego wojska wylądowały w północnych Niemczech i włączyły się do wojny trzydziestoletniej; dwa lata później król zginął pod Lützen. Rickard dostrzega w tym ironię: wojska cesarskie wysłane pod Trzcianę, by zająć Szwedów w Prusach, pomogły zakończyć wojnę, która ich tam trzymała.³⁴

Obie armie wyciągnęły z tej wojny wnioski, ale nie w równym stopniu. Piotr Abryszeński w tekście Muzeum Historii Polski o Kircholmie stwierdza, że właściwe wnioski z klęski wyciągnęli Szwedzi, a armia szwedzka została zreformowana przez Gustawa Adolfa. Rzeczpospolita wciąż wygrywała bitwy, których nie umiała przekuć w zdobycze polityczne, bo jej nieopłacone wojska rozchodziły się po zwycięstwach.³⁵

Spór Wazów przeżył Zygmunta, który zmarł w 1632 roku. W 1655 roku Szwecja ponownie najechała Rzeczpospolitą; tę wojnę nazywamy potopem szwedzkim. Dopiero w pokoju oliwskim w 1660 roku Rzeczpospolita zrzekła się Inflant, a król Jan II Kazimierz porzucił dynastyczne roszczenia do tronu Szwecji.³⁶

Bitwy wojny polsko-szwedzkiej

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach tej wojny.

1. 1605
   Bitwa pod Kircholmem 1605Rzeczpospolita Obojga Narodów kontra Szwecja

   Jak około 3600 żołnierzy Rzeczypospolitej i ich husaria zniszczyli trzykrotnie liczniejszą armię szwedzką pod Kircholmem w 1605 roku.

   
2. 1627
   Bitwa pod Oliwą, 1627Rzeczpospolita Obojga Narodów kontra Szwecja

   Mała flota Rzeczypospolitej przełamuje szwedzką blokadę Gdańska.

   
3. 1629
   Bitwa pod Trzcianą, 1629Rzeczpospolita Obojga Narodów i Cesarstwo kontra Szwecja

   Dzień, w którym husaria omal nie pojmała szwedzkiego króla.

   

Kalendarium wojny polsko-szwedzkiej

1. 1587
   Zygmunt Waza zostaje wybrany na króla Polski.³⁷
2. 1592
   Zygmunt dziedziczy koronę szwedzką.³⁸
3. 1599
   Riksdag detronizuje Zygmunta i czyni księcia Karola regentem.³⁹
4. 1600
   Karol najeżdża Inflanty; Ryga się broni.⁴⁰
5. 1601
   Zwycięstwo Rzeczypospolitej pod Kokenhauzen.⁴¹
6. 1605
   27 września: Chodkiewicz rozbija armię Karola IX pod Kircholmem.⁴²
7. 1611
   Śmierć Karola IX; królem zostaje Gustaw Adolf; zawarto rozejm.⁴³
8. 1617
   Gustaw atakuje Inflanty i zdobywa kilka portów.⁴⁴
9. 1621
   Wrzesień: Ryga kapituluje przed Szwedami.⁴⁵
10. 1625
    Gustaw zajmuje resztę Inflant.⁴⁶
11. 1626
    Lipiec: szwedzki desant w Piławie; wrzesień i październik: bitwa pod Gniewem.⁴⁷
12. 1627
    17 do 18 sierpnia: Tczew, Gustaw ranny; 28 listopada: zwycięstwo morskie pod Oliwą.⁴⁸
13. 1629
    Czerwiec: Trzciana; 26 września: rozejm w Altmarku.⁴⁹
14. 1630
    Gustaw ląduje w północnych Niemczech i włącza się do wojny trzydziestoletniej.⁵⁰
15. 1635
    Rozejm w Sztumskiej Wsi zastępuje Altmark.⁵¹

Co czytać dalej

Ta wojna to jeden z rozdziałów naszych przewodników Wojny Rzeczypospolitej i Historia wojskowa Polski. O husarii, która wygrała pod Kircholmem i Trzcianą, przeczytasz w artykułach Husaria skrzydlata i najsłynniejsze bitwy husarii; o kolejnej rundzie zmagań obu państw w przewodniku Potop szwedzki. Wiedzę sprawdzisz w quizie o polskich bitwach.