Oblężenie Koldyngi 1658: Polacy Czarnieckiego szturmują duński zamek królewski

W 1658 roku Szwecja od trzech lat prowadziła wojnę z Rzecząpospolitą Obojga Narodów, w najeździe nazwanym w Polsce potopem. Dania obawiała się, że będzie następna. Muzeum Historii Polski przypomina, że król Fryderyk III postanowił uderzyć pierwszy i 15 czerwca 1657 roku wypowiedział Szwecji wojnę, a wkrótce przypieczętowano sojusz polsko-duński, który miał odciążyć Rzeczpospolitą.²

Duńczycy radzili sobie źle. Armia Karola X Gustawa zajęła cały Półwysep Jutlandzki, a w 1658 roku z odsieczą Fryderykowi III ruszyła sprzymierzona armia brandenburska, polska i cesarska. Polskim kontyngentem dowodził Stefan Czarniecki, najsłynniejszy wódz tej wojny.³

Pięć tysięcy koni na północ

Dywizja Czarnieckiego wyruszyła jesienią 1658 roku: około 4,5 tysiąca jazdy według leksykonu bitew polskich Jerzego Ronikiera, około 5 tysięcy ludzi według tekstu Wirtualnej Polski opartego na pracach historyka Adama Kerstena. Wśród oficerów byli weterani walk z Kozakami, Tatarami i Turkami, w tym Mikołaj Skrzetuski i Gabriel Wojniłłowicz.⁴

Najsłynniejszy moment kampanii przyszedł 14 grudnia, gdy sprzymierzeni uderzyli na Szwedów na wyspie Als. Pierwsza ruszyła piechota brandenburska i nie zdołała zdobyć szwedzkich szańców; wtedy Czarniecki poprowadził przez cieśninę swoją jazdę. Pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek, który z nim jechał, opisał, jak wojewoda przeżegnał się i pierwszy wjechał w wodę, a żołnierze zatknęli pistolety za kołnierze i uwiązali ładownice u szyi. Historycy wciąż spierają się, czy konie płynęły, czy szły przez płycizny, czy też przeprawiono się łodziami; Muzeum Historii Polski dopuszcza oba sposoby, a Wirtualna Polska przytacza innego świadka, Jakuba Łosia, i szwedzkiego pułkownika Rutgera von Ascheberga, który pisał o łodziach. Szwedzi schronili się w zamkach Sønderborg i Nordborg, które wkrótce padły.⁵

Trzy szturmy

Z Als Polacy zwrócili się przeciw Koldyndze, dawnemu zamkowi królów duńskich na wschodnim wybrzeżu Jutlandii. Ronikier pisze, że Czarniecki zaatakował 23 grudnia, licząc na zaskoczenie. O świcie, pod osłoną mgły, żołnierze podeszli pod wały i podsadzając się nawzajem, wdrapywali się na umocnienia. Wartownicy dostrzegli ich jednak i w porę wszczęli alarm, więc zarówno ten, jak i następny szturm zostały odparte.⁶

Trzecia próba się powiodła. Polacy wdarli się do zamku i rozgorzała zacięta walka. W jej trakcie, jak pisze Ronikier, dragon dostał się do składu prochu i podłożył lont; część zamku wyleciała w powietrze z broniącymi go Szwedami, a resztę zajęli Polacy. 25 grudnia dawny zamek królewski był w polskich rękach.⁷

Daty pochodzą z relacji polskich. Polska używała kalendarza gregoriańskiego od lat 80. XVI wieku, a Dania i Szwecja trzymały się jeszcze juliańskiego, opóźnionego wtedy o dziesięć dni, dlatego źródła duńskie i szwedzkie podają dla tych samych wydarzeń wcześniejsze daty.

Chwała i rabunek

Fryderyk III wysłał Czarnieckiemu list z podziękowaniem datowany na 24 grudnia 1658 roku, odnotowuje Wirtualna Polska, a Muzeum Historii Polski dodaje, że król go odznaczył, a listy gratulacyjne przysłali mu papież Aleksander VII i cesarz Leopold.⁸

Kampania miała też ciemną stronę. Bez żywności, na ziemi ogołoconej już przez Szwedów, Czarniecki pozwolił żołnierzom ściągać zaopatrzenie od miejscowych, a rekwizycje zamieniły się w rabunki, podpalenia i przemoc wobec duńskich chłopów. Kersten, cytowany przez Wirtualną Polskę, uważał, że najgorsze opowieści pochodziły głównie od duńskich autorów, którzy przeciwstawiali Polaków innym sojusznikom, i że na tle innych armii europejskich tej epoki polskie oddziały zachowywały się dość przyzwoicie. Czarniecki karał winnych, jak wspominał Pasek, każąc ich włóczyć za koniem wokół obozu.⁹

Wojskowo wyprawa duńska była niewątpliwym sukcesem. Po serii porażek, podsumowuje Wirtualna Polska, strona szwedzka ustąpiła przed koalicją i zawarła pokój, a kampania przyczyniła się do zakończenia potopu, choć ochłodziła też stosunki Rzeczypospolitej z sojusznikami, którym nie podobało się zachowanie polskich oddziałów.¹⁰

Polacy pozostali w Danii do sierpnia 1659 roku, odnotowuje Muzeum Historii Polski, a wracając do kraju zostawili niewielki oddział pułkownika Kazimierza Piaseczyńskiego. Ich przeprawa na Als przeszła do polskiego hymnu, w słowach o Czarnieckim, który dla ojczyzny ratowania wrócił się przez morze.¹¹