Aleksander czy Cezar: co mówią źródła?
Aleksander Wielki (356 do 323 p.n.e.) i Juliusz Cezar (100 do 44 p.n.e., choć niektórzy datują jego narodziny na rok 102) nigdy się nie spotkali. Cezar urodził się ponad dwa stulecia po śmierci Aleksandra. Aleksander podbił imperium perskie armią zbudowaną przez ojca. Cezar podbił Galię, a potem wygrał rzymską wojnę domową. Starożytni autorzy przeważnie nie wybierali. Napoleon umieścił obu na krótkiej liście wodzów, których oficer powinien studiować. Dodge nazwał Aleksandra wodzem szczęścia, a Cezarowi dał miejsce pośrodku. Ta strona zestawia dowody za każdym z nich, a ostateczny werdykt zostawia Tobie.
To porównanie jest niemal tak stare jak sam Cezar. Grecki historyk Appian, kończąc opowieść o zabójstwie Cezara, nazwał go człowiekiem godnym porównania z Aleksandrem i wyliczył, co ich łączyło: ogromną ambicję, największą biegłość w sztuce wojennej, szybkość w wykonywaniu decyzji i lekceważenie niebezpieczeństwa. Wskazał też różnicę, która dla tej strony jest najważniejsza. Aleksander wyszedł od monarchii zbudowanej przez ojca, Filipa, a Cezar od stanu prywatnego, z dobrego rodu, ale zupełnie bez majątku.1
To nie jest ranking. Poniżej znajdziesz obie kariery obok siebie, miejsca, w których ich losy się stykają, i sześć pytań, według których można oceniać wodza, od strategii po cenę, jaką zapłacili pokonani. Przy każdym podajemy najmocniejsze argumenty za Aleksandrem i za Cezarem, razem ze słabymi punktami obu, oraz starożytnych autorów i współczesnych historyków, którzy ich bronią. Na końcu decyzja należy do Ciebie.
Obok siebie
- Żył
- 356 do 323 p.n.e.
- 100 do 44 p.n.e. (część badaczy podaje rok urodzenia 102)
- Pochodzenie
- Pella, syn króla Macedonii Filipa II
- Rzym, patrycjuszowski ród Juliuszów
- Pierwsze dowództwo
- Król Macedonii od 336 p.n.e., w wieku około 20 lat, po zabójstwie ojca
- Hiszpania Dalsza po pretorze, powrót do Rzymu w 60 p.n.e.
- Lata dowodzenia
- 336 do 323 p.n.e., jako król
- Hiszpania, potem Galia 58 do 50, wojna domowa 49 do 45 p.n.e.
- Najważniejsi przeciwnicy
- Dariusz III, satrapowie perscy, Spitamenes, Poros
- Ariowist, Nerwiowie, Wercyngetoryks, Pompejusz, Farnakes II, synowie Pompejusza
- Bitwy w polu według źródeł
- Cztery wielkie bitwy: Granik, Issos, Gaugamela, Hydaspes
- Pięćdziesiąt w sumie według Pliniusza, trzydzieści w samej Galii według Appiana
- Śmierć
- W Babilonie w 323 p.n.e., w wieku 32 lat
- Zabity w senacie 15 marca 44 p.n.e.
Daty, pochodzenie i dowództwa według Swetoniusza, Encyclopaedia Iranica (bitwy Aleksandra) i Encyklopedii Britannica z 1911 roku (rok urodzenia Cezara). Liczby bitew to twierdzenia samych autorów starożytnych. Żadne źródło nie liczy zwycięstw i porażek obu wodzów w ten sam sposób, więc bilansu nie podajemy.2
Gdzie stykają się ich losy
Nigdy się nie spotkali. Aleksander zmarł w Babilonie w 323 roku p.n.e., a Cezar urodził się w Rzymie mniej więcej dwieście dwadzieścia lat później. Łączy ich to, że Cezar znał historię Aleksandra, mierzył się z nią i walczył w świecie, który Aleksander po sobie zostawił.
Cezar przymierza się do Aleksandra
Starożytni autorzy opowiadają dwie osobne historie. Swetoniusz umieszcza pierwszą w Gades w Hiszpanii, gdzie Cezar był kwestorem. Na widok posągu Aleksandra w świątyni Herkulesa westchnął, jakby zniecierpliwiony tym, że nie dokonał jeszcze niczego godnego uwagi w wieku, w którym Aleksander miał już świat u stóp, i poprosił o zwolnienie z urzędu.3
Plutarch pisze o Cezarze, który w Hiszpanii czytał historię Aleksandra, długo milczał, a potem wybuchnął płaczem. Przyjaciołom wyjaśnił, że Aleksander w jego wieku był już królem tylu ludów, a on sam nie osiągnął jeszcze nic wspaniałego.4
Rzymski historyk Wellejusz Paterkulus, piszący za Tyberiusza, sprowadził porównanie do charakteru. Wielkością ambicji, szybkością działań wojennych i wytrwałością w niebezpieczeństwie Cezar bardzo przypominał Aleksandra, pisał, ale tylko Aleksandra trzeźwego i panującego nad swoimi namiętnościami.5
Dwa żywoty w jednej księdze
Plutarch zaczyna swój żywot Aleksandra od słów, że w tej księdze opisuje życie króla Aleksandra i Cezara, który pokonał Pompejusza.6
Porównanie Appiana ciągnie się przez kilka rozdziałów. Według rodzinnych legend obaj pochodzili od Jowisza, Aleksander przez Ajakosa i Herkulesa, Cezar przez Anchizesa i Wenus. Obaj kpili z wróżb zapowiadających ich śmierć i obaj zmarli, planując nowe wojny. Appian zaznacza też różnicę w bilansie. Aleksander, pisze, nigdy nie został pokonany i niemal każdą wojnę kończył w jednej albo dwóch bitwach. Wojska Cezara uciekały pod Dyrrachium i w Afryce, choć sam Cezar, słowami Appiana, na końcu każdej wojny był zwycięzcą.7
Cezar w świecie Aleksandra
Cezar walczył w mieście, które założył Aleksander. W czasie wojny aleksandryjskiej, jak pisze Appian, został odcięty na moście, zrzucił purpurowy płaszcz, skoczył do morza i płynął pod wodą aż do przyjaznego okrętu.8
Gdy zginął, szykował wojnę z Partami, którzy władali dużą częścią dawnego imperium perskiego podbitego przez Aleksandra. Kasjusz Dion pisze, że Rzymianie, spragnieni pomsty za Krassusa, przegłosowali dla niego dowództwo tej wojny, a Swetoniusz, że zamierzał ruszyć przez Armenię Mniejszą i wypróbować nieprzyjaciela, zanim zaryzykuje bitwę. Dziewięć lat wcześniej Partowie zniszczyli Krassusa i jego armię pod Carrhae.9

Strategia: plan na całą wojnę
Argumenty za Aleksandrem
Od początku Aleksander mierzył w całe imperium perskie. Francuski historyk Pierre Briant pisze w Encyclopaedia Iranica, że od 334 roku p.n.e. miał przed oczami całe państwo w granicach z czasów Dariusza I. Po zwycięstwie nad Dariuszem pod Issos w listopadzie 333 roku nie ruszył za nim nad Eufrat. Skręcił na południe, do Fenicji i Egiptu, zgodnie z planem ułożonym rok wcześniej w Milecie: opanować cały front egejski imperium, jego miękkie podbrzusze, jak pisze Briant, które w tamtym stuleciu kilka razy się buntowało. Dopiero potem, 1 października 331 roku, starł się z Dariuszem ponownie pod Gaugamelą.10
Słabość tego planu polegała na tym, że nie miał naturalnego końca. W 326 roku p.n.e. nad rzeką Hyfasis w Pendżabie armia odmówiła dalszego marszu. Arrian przytacza mowy Aleksandra i jego oficera Kojnosa oraz radość żołnierzy, gdy król ustąpił: tylko im, mówili, pozwolił się pokonać. Plutarch pisze, że ledwo dali radę Porosowi i stanowczo się sprzeciwili, gdy król chciał jeszcze przekroczyć Ganges.11
Argumenty za Cezarem
W wojnie domowej Cezar miał wrogów rozrzuconych od Hiszpanii po Afrykę i Wschód i pokonywał ich po kolei. Swetoniusz wylicza tę kolejność: Italia, legiony Pompejusza w Hiszpanii, Massylia, sam Pompejusz w Macedonii, Aleksandria, Pont, Afryka i znowu Hiszpania. Amerykański żołnierz i historyk Theodore Ayrault Dodge w książce Great Captains z 1889 roku nazwał to najlepszym w dziejach przykładem właściwego użycia linii wewnętrznych na gigantyczną skalę, choć ten pomysł zwykle przypisuje się Napoleonowi, a strategię Cezara ocenił jako szeroką i dalekowzroczną.12
Dodge równie otwarcie pisał o ryzyku. Przejście Renu i pierwszą wyprawę do Brytanii uważał za pozbawione wartości strategicznej, a powrót z Brytanii do Galii za zasługę zwykłego szczęścia. Do Epiru w 48 roku p.n.e. Cezar ruszył, pisał Dodge, z zuchwałością, z której mogło go wyratować tylko wyjątkowe szczęście. Swetoniusz pokazuje drugą stronę tego samego człowieka: trudno orzec, pisze, czy był bardziej ostrożny, czy bardziej śmiały, bo nigdy nie prowadził wojska tam, gdzie groziła zasadzka, nie zbadawszy wcześniej terenu.13
Taktyka na polu bitwy
Argumenty za Aleksandrem
Briant wymienia cztery wielkie bitwy w polu: nad Granikiem w maju 334 roku, pod Issos w listopadzie 333, pod Gaugamelą 1 października 331 i nad Hydaspesem wiosną 326 roku. Aleksander wygrał wszystkie cztery.14
O Gaugameli Arrian pisze, że armia Dariusza liczyła podobno 40 tysięcy jazdy i milion piechoty, przeciw 7 tysiącom jazdy i około 40 tysiącom piechoty Aleksandra. Diodor daje Dariuszowi 800 tysięcy pieszych i 200 tysięcy konnych. Żadna z tych liczb nie jest prawdziwym rachunkiem, ale obie pokazują, że starożytni autorzy uważali przewagę przeciwnika za ogromną.15
Nad Hydaspesem stanął naprzeciw Porosa i jego słoni po drugiej stronie wezbranej rzeki. Arrian opisuje, jak zostawił Kraterosa na brzegu naprzeciw Porosa z rozkazem, by nie przeprawiał się, dopóki Poros nie odejdzie, a sam z wybranymi oddziałami potajemnie przeszedł w górę rzeki do zalesionej wyspy i cypla i przeprawił się tam nocą, wśród burzy, której grzmoty zagłuszyły hałas. Dodge stawia klin Aleksandra pod Arbelą, bo tak nazywano też Gaugamelę, obok ukośnego szyku Epaminondasa i linii Hannibala pod Kannami jako przykład uderzającego rozwiązania taktycznego, jakiego nie znalazł w bitwach Cezara. Taktyka Cezara, pisał, była prosta.16
Argumenty za Cezarem
Pod Farsalos w 48 roku p.n.e. 22 tysiące piechoty Cezara stanęły przeciw 45 tysiącom, a jego tysiąc jeźdźców przeciw 7 tysiącom, według liczb Plutarcha. Appian podaje te same 22 tysiące przeciw ponad dwukrotnie liczniejszym. Pompejusz skupił najlepszą jazdę, by oskrzydlić prawe skrzydło Cezara. Cezar, jak pisze Appian, ukrył tam 3 tysiące najdzielniejszych pieszych z rozkazem, by poderwali się, gdy jeźdźcy zaczną obchodzić skrzydło, i godzili ich włóczniami w twarze. Szarża została odparta.17
Swetoniusz pisze, że Cezar wydawał bitwy zarówno po starannym zaplanowaniu ruchów, jak i przy nagłej sposobności, często prosto z marszu, a czasem w najgorszą pogodę, kiedy nikt się tego nie spodziewał. Dopiero w późniejszych latach, dodaje, stał się ostrożniejszy, przekonany, że im częściej zwyciężał, tym mniej powinien kusić los.18
W jego bilansie jest wyraźna porażka. Pod Gergowią w 52 roku p.n.e., według jego własnej relacji, żołnierzy zepchnięto ze wzgórza, a zginęło czterdziestu sześciu centurionów i blisko siedmiuset żołnierzy. Nazajutrz Cezar powiedział wojsku, że wymaga od nich dyscypliny i opanowania nie mniej niż męstwa. Streszczenie zaginionych ksiąg Liwiusza także odnotowuje trudne oblężenia Awarykum i Gergowii w tamtym roku.19
Oblężenia i inżynieria
Argumenty za Aleksandrem
Tyr, miasto na wyspie u wybrzeży Fenicji, bronił się przed nim siedem miesięcy w 332 roku p.n.e., jak odnotowują zarówno Diodor, jak i Briant, zanim został wzięty szturmem. Gaza wytrzymała jeszcze kilka tygodni.20
W Sogdianie w 327 roku p.n.e. obrońcy górskiej twierdzy wyśmiali go i kazali mu szukać skrzydlatych żołnierzy. Arrian opowiada, jak obiecał dwanaście talentów pierwszemu, kto wejdzie na urwisko, i jak ochotnicy wspięli się nocą i zdobyli skałę.21
Wiele szturmów prowadził osobiście. Gdy zdobywał miasto Mallów w Indiach, pisze Arrian, znalazł się wśród nielicznych na murze, kiedy złamały się drabiny, walczył dalej po drugiej stronie i dostał strzałą przez pancerz w pierś. Appian opowiada tę samą historię jako jedną z paraleli z Cezarem: Aleksander, raniony w pierś i szyję, został z trudem uratowany przez Macedończyków, którzy wyłamali bramy.22
Argumenty za Cezarem
Tam, gdzie Aleksander szturmował, Cezar kopał i budował. W 55 roku p.n.e. przerzucił most przez Ren, a całe dzieło, jak pisze, ukończono w dziesięć dni od dnia, w którym zaczęto zwozić drewno. Pod Alezją w 52 roku zamknął Wercyngetoryksa w jednym pierścieniu umocnień, a potem zbudował drugi, zwrócony na zewnątrz, o obwodzie czternastu mil, przeciw armii odsieczy, którą szacuje na 8 tysięcy jazdy i około 250 tysięcy piechoty. Oba pierścienie wytrzymały i Wercyngetoryks się poddał. Wellejusz pisał, że jego czyny pod Alezją były takie, na jakie zwykły człowiek ledwo by się odważył, a dokonać ich mógłby chyba tylko bóg.23
Dodge wyraźnie wskazuje różnicę. W fortyfikacji polowej, pisał, Cezar był daleko na czele, za nim w dużym odstępie Hannibal, a Aleksander prawie z niej nie korzystał. W regularnych oblężeniach stawiał jednak Aleksandra i Cezara obok siebie, obu znacznie wyżej niż Hannibala.24

Dowodzenie ludźmi
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander dowodził z pierwszej linii. Nad Granikiem, pisze Arrian, perski wielmoża rozbił mu hełm bułatem, Aleksander przebił go włócznią przez pancerz, a Klejtos odrąbał ramię drugiemu napastnikowi, zanim ten zdążył ciąć. W portrecie króla Arrian pisze, że Aleksander niezwykle lubił narażać się na niebezpieczeństwo i słynął z tego, że własną nieustraszonością dodawał żołnierzom odwagi i rozpraszał ich strach.25
W jego armii były jednak punkty zapalne. Briant wymienia trzy kryzysy wśród macedońskich możnych: egzekucję Filotasa i Parmeniona w 330 roku, zabójstwo Klejtosa w 328 albo 327 i spór o padanie na twarz przed królem w 327 roku.26
Argumenty za Cezarem
Dodge wskazuje tu różnicę zasadniczą. Aleksander, tak jak Hannibal i Fryderyk Wielki, zawdzięczał wyszkolenie wojskowe i armię ojcu, a Cezar był jedynym z wielkich wodzów, który sam wyszkolił się w rzemiośle wojennym.27
Swetoniusz pisze, że Cezar cenił żołnierzy wyłącznie za męstwo, nazywał ich towarzyszami, a nie żołnierzami, i że w czasie wojny domowej nie zdezerterował żaden z nich, a wielu wziętych do niewoli wolało zginąć, niż ratować życie walką przeciw niemu.28
Nad Sambrą w 57 roku p.n.e., pisze Plutarch, armia byłaby stracona, gdyby Cezar nie wyrwał tarczy i nie rzucił się w pierwszy szereg.29
Appian, który znał obie historie, przestrzega przed obrazem armii po prostu oddanych. Żołnierze obu wodzów, pisze, walczyli z wielką zaciekłością, ale z powodu ciężaru służby bywali nieposłuszni i skorzy do buntu, a po śmierci obaj wodzowie byli przez swoje wojska opłakiwani.30
Cena podboju
Argumenty za Aleksandrem
Oba podboje były krwawe i źródła tego nie ukrywają. Gdy Teby się zbuntowały w 335 roku p.n.e., pisze Plutarch, Aleksander sprzedał mieszkańców w niewolę, ponad trzydzieści tysięcy ludzi, a ponad sześć tysięcy wcześniej zginęło. Diodor podaje te same liczby. W Tyrze, jak pisze Diodor, na ulicach wycięto ponad siedem tysięcy obrońców, kobiety i dzieci sprzedano, a około dwóch tysięcy mężczyzn zdolnych do walki ukrzyżowano.31
Płaciła też jego własna armia. W drodze powrotnej przez pustynię Gedrozji w 325 roku p.n.e., pisze Arrian, upał i brak wody zabiły znaczną część wojska. Arrian przytacza też opinię admirała Nearchosa, że Aleksander wybrał tę drogę po części z chęci prześcignięcia Cyrusa i Semiramidy, którzy podobno ledwo z niej uszli.32
Argumenty za Cezarem
W przypadku Galii liczby starożytnych są jeszcze większe. Plutarch pisze, że w niespełna dziesięć lat Cezar zdobył ponad osiemset miast, podporządkował trzysta ludów i stoczył bitwy z trzema milionami ludzi, z których milion zabił, a drugi milion wziął do niewoli. Pliniusz Starszy liczy 1 192 000 zabitych w jego bitwach, nie licząc wojen domowych, i odmawia uznania tego za powód do chwały, nazywając to zbrodnią na ludzkości. Wellejusz podaje ponad czterysta tysięcy zabitych i jeszcze więcej jeńców. To twierdzenia starożytne, oparte w dużej mierze na raportach samego Cezara, i nie zgadzają się ze sobą.33
W 55 roku p.n.e. Cezar zatrzymał posłów dwóch ludów germańskich, Uzypetów i Tenkterów, i uderzył na ich obóz. Pisze, że liczyli razem 430 tysięcy dusz, a Rzymianie wrócili bez straty jednego człowieka. Dodge nazwał to być może najbardziej gigantycznym okrucieństwem, jakie przypisano cywilizowanemu człowiekowi. Historyk Kurt Raaflaub zauważa, że Cezar stoi dziś pod zarzutem ludobójstwa. Nie usprawiedliwiając go, odczytuje wojnę galijską na tle starożytnych zwyczajów wojen imperialnych i zestawia brutalnego zdobywcę z łaskawym zwycięzcą, który uczynił łaskawość jedną z głównych cnót władcy.34
Co po nich zostało
Argumenty za Aleksandrem
Aleksander utrzymał imperium od Grecji i Egiptu po Indus. Briant podkreśla, ile perskiego porządku zachował: system satrapii pozostał, Pers Mazajos został w październiku 331 roku satrapą Babilonu, a wiele nowych miast powstało w miejscach zamieszkanych już za królów perskich. Strabon opisuje koniec krótko. Aleksander panował nad Azją dziesięć albo jedenaście lat, a potem władzę nad nią podzielili jego następcy i ich potomkowie.35
Arrian, piszący ponad cztery stulecia później, zamknął swoją historię stwierdzeniem, że nie było wtedy ludu, miasta ani nawet pojedynczego człowieka, do którego nie dotarłoby imię Aleksandra, i że bohater tak niepodobny do innych nie mógł się narodzić bez udziału bogów.36
Argumenty za Cezarem
Cezar uczynił Galię prowincją rzymską płacącą rocznie 40 milionów sesterców daniny, pisze Swetoniusz. Zreformował kalendarz, ustawiając rok rzymski według biegu słońca, tak jak liczyli go Egipcjanie, a Appian zauważa, że żaden z jego zabójców nie uszedł kary, bo dopadł ich wszystkich jego przybrany syn. Ten dziedzic został Augustem, pierwszym cesarzem.37
Encyklopedia Britannica z 1911 roku, w haśle Henry'ego Stuarta Jonesa, pisze, że historycy zawsze uznawali jego wybitny geniusz dowódczy, a ich ocena Cezara zawsze była zabarwiona ich poglądami politycznymi. Dodge nazwał go największą postacią w dziejach, a zarazem człowiekiem o osobliwie stępionym sumieniu.38
Jak oceniali ich historycy
Starożytni autorzy przeważnie nie wybierali. Appian zbudował porównanie na równych prawach i zakończył je wskazaniem różnych punktów wyjścia. Wellejusz uznał Cezara za równego Aleksandrowi tylko wtedy, gdy Aleksander był trzeźwy.39
Plutarch zestawił ich w jednej księdze, a w żywocie Cezara dowodził, że w porównaniu z Fabiuszem, Scypionem i Metellusem, z Sullą, Mariuszem, a nawet Pompejuszem, Cezar przewyższa ich wszystkich swoimi czynami. Pliniusz podziwiał energię Cezara, ale nie chciał liczyć zabitych jako tytułu do chwały.40
Napoleon umieścił obu na krótkiej liście wodzów, których oficer powinien studiować. W maksymach zebranych później z jego wypowiedzi Aleksander, Hannibal i Cezar, razem z Gustawem Adolfem, Turenne'em i Fryderykiem, działali według tych samych zasad, a ich kampanie należy czytać wciąż od nowa. Dodge porównał ich wprost. Aleksander był zawsze śmiały, nigdy ostrożny, pisał, a Cezar na przemian zbyt śmiały i zbyt ostrożny. Aleksander na zawsze pozostanie wodzem szczęścia, Hannibal wodzem nieszczęścia, a Cezar zajmuje miejsce pośrodku. O dziele życia Aleksandra Dodge napisał, że przewyższa wszystko w dziejach.41
Współcześni badacze przesuwają oba wizerunki w różne strony. Briant ostrzega, że nadmierne eksponowanie trzech wielkich zwycięstw nad Persami prowadzi do niedoceniania siły i wytrwałości perskiego oporu. Co do Cezara, recenzent Josh Levithan uznał biografię pióra Adriana Goldsworthy'ego za mistrzowską w sprawach wojskowych, ale jego zdaniem lepiej dowodzi ona bogactwa rzymskiej kultury niż szczególnej wielkości samego Cezara. Raaflaub stawia brutalnego zdobywcę Galii obok łaskawego zwycięzcy z wojny domowej.42
Bitwy na stronie
Wszystkie strony bitew w Echoes of Battle, w których brał udział jeden z nich, oraz przewodniki, które pomagają je umieścić w szerszym tle. Granik, Tyr, Gergowia, Dyrrachium i Munda nie mają jeszcze własnych stron.
Dowodzi Aleksander · 333 p.n.e.Bitwa pod Issos
Dowodzi Aleksander · 331 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą
Dowodzi Aleksander · 326 p.n.e.Bitwa nad Hydaspesem
Dowodzi Cezar · 52 p.n.e.Bitwa pod Alezją
Cezar dowodził · 48 p.n.e.Bitwa pod Dyrrachium
Dowodzi Cezar · 48 p.n.e.Bitwa pod Farsalos
Tło · 53 p.n.e.Carrhae: Rzym staje przed Partami
Przewodnik · 336 do 323 p.n.e.Wojny Aleksandra Wielkiego
Przewodnik · 88 p.n.e. do 324 n.e.Rzymskie wojny domowe
WódzAleksander Wielki
WódzJuliusz Cezar
WódzFilip II Macedoński
ZestawieniePompejusz kontra Cezar
ZestawienieFalanga kontra legion
RankingNajwięksi wodzowie starożytnej Grecji
RankingNajwięksi wodzowie starożytnego Rzymu
QuizQuiz: bitwy starożytności
Szersze tło dają najwięksi wodzowie w historii oraz największe bitwy imperium perskiego, gdzie opisujemy też bitwę nad Granikiem.
Twój werdykt
Nie wskazujemy zwycięzcy. Oto obie racje w najmocniejszej postaci i pytania, od których zależy, która z nich bardziej Cię przekonuje.
Za Aleksandrem
- Cztery wielkie bitwy w polu, wszystkie wygrane, z armiami, które źródła opisują jako znacznie liczniejsze
- Imperium perskie podbite w około jedenaście lat
- Tyr zdobyty po siedmiu miesiącach, Skała Sogdyjska przez wspinaczy
- Dowodzenie z pierwszej linii, od Granika po mur miasta Mallów
- Zachowany perski system rządów i Persowie wśród namiestników
Za Cezarem
- Kariera i armia zbudowane od zera, ze stanu prywatnego
- Galia podbita w dziewięć lat, z Alezją jako arcydziełem sztuki oblężniczej
- Zwycięstwa nad rzymskimi armiami pod wodzą najlepszych dowódców epoki
- Powrót po porażkach pod Gergowią i Dyrrachium i wygrana w każdej wojnie
- Przewrót polityczny, który go przetrwał, od kalendarza po cesarstwo Augusta
Pytania do rozważenia przed decyzją:
- Co jest trudniejsze: doskonale użyć najlepszej armii świata czy zbudować armię i karierę, zaczynając jako osoba prywatna?
- Czy porażki Cezara powinny przemawiać przeciw niemu, a jego powroty na jego korzyść, skoro Aleksander, słowami Appiana, nigdy nie został pokonany?
- Czy ma znaczenie, że wielu przeciwników Cezara stanowiły rzymskie armie wyszkolone tak jak jego własna?
- Na ile można ufać pamiętnikom samego Cezara i Arrianowi, który pisał ponad cztery stulecia po Aleksandrze?
- Co waży więcej: imperium, które rozpadło się po śmierci założyciela, czy przewrót, który przetrwał swego twórcę?
- Czy cena zapłacona przez podbitych, w Tebach i Tyrze albo wśród Uzypetów i w Galii, powinna w ogóle wpływać na ocenę wodza?







