Bitwa pod Kunowicami (Kunersdorf), 1759: jak Rosjanie i Austriacy rozbili armię Fryderyka Wielkiego

Tego wieczoru, w chłopskiej chacie w Ötscher przy mostach na Odrze, król Prus napisał do swojego ministra w Berlinie. Z armii liczącej 48 tysięcy ludzi, pisał, nie ma już nawet 3 tysięcy; wszystko ucieka, a on nie panuje już nad swoimi żołnierzami. „Nie przeżyję tego”, dodał. „Wierzę, że wszystko stracone. Żegnaj na zawsze”. Bitwa pod Kunowicami, znana w literaturze niemieckiej i angielskiej jako bitwa pod Kunersdorfem, była najcięższą klęską w życiu Fryderyka Wielkiego i jednym z najkrwawszych dni trzeciej wojny śląskiej, środkowoeuropejskiej części wojny siedmioletniej.²

Dlaczego doszło do bitwy pod Kunowicami?

W 1759 roku Prusy walczyły jednocześnie z Austrią, Rosją, Francją i Szwecją, a Fryderyk II stracił już inicjatywę. W maju caryca Elżbieta oddała dowództwo swojej armii Piotrowi Sałtykowowi, który pomaszerował przez Polskę, przez Poznań, w stronę Brandenburgii. 23 lipca pobił pruski korpus Carla Heinricha von Wedela pod Kijami, niedaleko Sulechowa (niem. Züllichau); według polskich historyków, których ustalenia streszcza portal Muzeum Historii Polski, Wedel miał 28 do 30 tysięcy ludzi przeciw około 50 tysiącom Rosjan.³

Droga nad Odrę stała otworem. 31 lipca Rosjanie weszli do Frankfurtu nad Odrą. Już w lipcu austriacki wódz Leopold von Daun wysłał na północ generała porucznika Ernsta Gideona von Laudona z korpusem, który miał się z nimi połączyć, a ten forsownym marszem przez Łużyce dotarł pierwszy. Laudon spotkał się z Sałtykowem 2 sierpnia i poprosił, by wysłał 30 tysięcy ludzi do Dauna, a gdy ten odmówił, by przeprowadził armię na lewy brzeg; Sałtykow nie dał się przekonać i obie armie rozbiły obóz na wzniesieniach na prawym brzegu, naprzeciw miasta.⁴

Fryderyk, który pilnował Dauna w Saksonii i na Śląsku, ściągnął wszystkie oddziały, jakie mógł. Przyłączył pobity korpus Wedela i dywizję Friedricha Augusta von Fincka i 9 sierpnia miał nad Odrą, poniżej Frankfurtu, około 50 tysięcy ludzi. Chciał rozbić armię sprzymierzonych w jednej bitwie.⁵

Armie i dowódcy pod Kunowicami

Prusacy. Francuski historyk Richard Waddington, który odtworzył bitwę na podstawie archiwów rosyjskich, austriackich i pruskich, pisze, że niemal wszyscy autorzy oceniają armię Fryderyka na 48 do 50 tysięcy ludzi; Britannica podaje około 50 tysięcy. Jej wartość była nierówna. Żołnierze Fincka i dawny korpus księcia Henryka byli dobrym wojskiem, ale bataliony Wedela, w większości z Prus Wschodnich, zostały właśnie pobite pod Kijami i Fryderyk im nie ufał. Jazdą dowodził Friedrich Wilhelm von Seydlitz, którego szarże rok wcześniej ocaliły sytuację w bitwie z Rosjanami pod Sarbinowem (Zorndorf).⁶

Rosjanie. Sałtykow przejął dowództwo po hrabim Fermorze dopiero tej wiosny. Liczebność jego armii najtrudniej ustalić: Waddington, porównując źródła rosyjskie, szacuje ją na około 48 tysięcy ludzi, w tym około 6 tysięcy Kozaków i huzarów, a przytaczany przez niego oficjalny raport rosyjski liczy 39 411; Grzegorz Podruczny, archeolog badający pole bitwy od 2009 roku, ocenia liczbę Rosjan na około 60 tysięcy. Mieli liczną i nowoczesną artylerię, którą polscy badacze zaliczają do głównych przyczyn wyniku bitwy.⁷

Austriacy. Laudon, Inflantczyk, który za młodu służył w armii rosyjskiej, zanim przeszedł do Habsburgów, był wtedy najbardziej przedsiębiorczym generałem Austrii. Jego korpus liczył według Waddingtona nieco ponad 18 tysięcy ludzi, według Podrucznego około 20 tysięcy, z grenadierami, dragonami i huzarami. Razem sprzymierzeni mieli od około 60 do 80 tysięcy ludzi, zależnie od obliczeń; polscy archeolodzy podają około 80 tysięcy przeciw około 50 tysiącom Prusaków.⁸

Rosyjski obóz na wzgórzach pod Kunowicami

Sprzymierzeni nie czekali w otwartym polu. W dniach przed bitwą umocnili łańcuch piaszczystych wzgórz między wsią Kunowice a przedmieściem Frankfurtu: Młyńskie Wzgórza (Mühlberge) na wschodzie, Wielki Spitzberg pośrodku i Żydowską Górę (Judenberg) przy cmentarzu żydowskim na zachodzie. Dostęp w dużej części zamykały bagna i jeziora, a od południa i wschodu lasy.⁹

Sprzymierzeni przygotowywali się przede wszystkim na atak od czoła. Kopali rowy i baterie, ścinali drzewa na zasieki, a żeby domy nie dały osłony napastnikom, spalili samą wieś Kunowice. Austriacy zajęli zachodni kraniec pozycji, w stronę Frankfurtu i Żydowskiej Góry, a Rosjanie długą linię na wschód, aż po Młyńskie Wzgórza.¹⁰

Przebieg bitwy pod Kunowicami

W nocy z 10 na 11 sierpnia Prusacy niezauważeni przeprawili się przez Odrę poniżej miasta, pod Göritz (dziś Górzyca), po dwóch mostach, a 11 sierpnia pomaszerowali na południe, do lasów na północ i wschód od obozu sprzymierzonych. Fryderyk postanowił nie atakować silnego frontu północnego. Główna armia miała okrężnym marszem przez lasy i wokół jezior uderzyć na wschodni kraniec pozycji, Młyńskie Wzgórza, a korpus Fincka miał pokazywać się od północy i wiązać uwagę nieprzyjaciela.¹¹

Marsz trwał znacznie dłużej, niż planowano. Kolumny ciągnęły się na kilometry, ciężkie działa potrzebowały po dwanaście koni, a strumienie można było przekroczyć tylko na kilku mostkach; dopiero koło południa 12 sierpnia otworzyły ogień pruskie baterie. Po mniej więcej półgodzinnym ostrzale z około 60 dział osiem lub dziewięć batalionów grenadierów szturmem zdobyło Młyńskie Wzgórza. Obrońcy pierzchli, a Prusacy wzięli działa na wzgórzu i zepchnęli rosyjskie lewe skrzydło w stronę Kunowic.¹²

Waddington porównuje tę chwilę do Lutyni, gdzie dwa lata wcześniej Fryderyk zwinął armię austriacką od skrzydła. Tym razem jednak sukcesu nie dało się wykorzystać. Pruska jazda nie była pod ręką, ciężkie działa dało się wciągać po piasku tylko powoli, a piechota tłoczyła się na wąskim wzgórzu w głębokich, bezużytecznych masach pod rosyjskim ogniem. Sałtykow i Laudon wykorzystali ten czas, by obrócić świeże pułki frontem na wschód, za jarem Kuhgrund.¹³

Spitzberg i kontratak Laudona

Po południu Prusacy po ciężkich walkach przekroczyli Kuhgrund i zdobyli kolejne działa, ale byli na nogach od świtu, w upalnym sierpniowym słońcu, bez wody. Kilku generałów, wśród nich Finck, radziło królowi utrzymać zdobyty teren i pozwolić nieprzyjacielowi wycofać się nocą. Fryderyk odmówił. Chciał całego płaskowyżu i zniszczenia armii rosyjskiej.¹⁴

Kluczem był teraz Wielki Spitzberg, piaszczysty pagórek najeżony rosyjskimi działami, które omiatały teren za Kunowicami. Przedpole było tak wąskie między ruinami wsi a jeziorami, że pruskie brygady nie mogły się rozwinąć; spiętrzały się w głębokie masy i padały pod ogniem. Wtedy Fryderyk kazał Seydlitzowi zaatakować jazdą. Seydlitz się wahał, jak odnotowuje Allgemeine Deutsche Biographie, bo nie uważał, by kawaleria powinna szarżować na szańce, po czym wykonał rozkaz. Szarża załamała się wśród jezior, zasieków i kartaczy, a Seydlitz został ciężko ranny w rękę.¹⁵

Laudon czekał właśnie na tę chwilę. Ze świeżą jazdą austriacką i rosyjską uderzył w skrzydło pruskiej kawalerii i zmiótł ją z pola, a potem zwrócił się przeciw piechocie wokół Kunowic. Allgemeine Deutsche Biographie przypisuje jego najlepszym szwadronom rozstrzygnięcie dnia. W tym samym czasie rosyjska piechota, która godzinami utrzymywała pozycje, przeszła do natarcia i odbiła Kuhgrund z bateriami.¹⁶

Fryderyk robił wszystko, by zebrać swoich ludzi. Pod królem padły dwa konie, a kule przeszyły mu mundur. Ale armia już nie słuchała. Pod koniec dnia ostatnie oddziały pruskie zepchnięto z Młyńskich Wzgórz, a to, co było armią, zamieniło się w tłum uciekinierów pędzących do mostów na strumieniu Hühnerfließ. Na samym końcu sam król omal nie dostał się w ręce Kozaków; rotmistrz von Prittwitz z garstką huzarów powstrzymał ich, a towarzysze króla wyprowadzili go z pola.¹⁷

Straty: ilu zginęło pod Kunowicami?

Bitwa pod Kunowicami była jedną z najkrwawszych w stuleciu. Britannica podaje, że Fryderyk w sześć godzin stracił ponad 18 tysięcy ludzi. Waddington, korzystając z niemieckich opracowań sztabowych, liczy 530 oficerów i około 18 tysięcy żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli lub zaginionych, a z dezerterami prawie 20 tysięcy; Carlyle podaje około 19 tysięcy. Wyliczenia Podrucznego, opublikowane przez portal Muzeum Historii Polski, są wyższe: około 25 tysięcy, w tym 7600 zabitych i 2000 dezerterów.¹⁸

Zwycięzcy także zapłacili wysoką cenę. Waddington szacuje straty rosyjskie na około 14 600, a austriackie na nieco ponad 2300, razem około 17 tysięcy; Carlyle, za pruskim oficerem i historykiem Tempelhofem, podaje blisko 18 tysięcy. Prusacy stracili też dużą część artylerii: Waddington wymienia 172 działa wśród trofeów sprzymierzonych, a Carlyle liczy 165 porzuconych przy mostach.¹⁹

Wśród poległych był poeta Ewald Christian von Kleist, pruski major i autor czytanego wówczas poematu Der Frühling (Wiosna). Ciężko ranny, gdy prowadził swoich ludzi na rosyjskie baterie, został przewieziony do Frankfurtu, gdzie odmówił amputacji i po kilku dniach zmarł w domu rodziny Nicolaich. Pochowano go w mieście, gdzie jego nagrobek stoi do dziś.²⁰

Archeologia uzupełniła źródła pisane. Od 2009 roku zespoły Podrucznego i Jakuba Wrzoska badają pole bitwy. Wśród znalezisk są szczątki żołnierzy poległych w bitwie; jednego z nich, odnalezionego w 2010 roku, Podruczny i Wrzosek rozpoznali po emblemacie jako grenadiera armii rosyjskiej.²¹

Rozpacz Fryderyka: „wierzę, że wszystko stracone”

Liścik do hrabiego Karla Wilhelma Fincka von Finckensteina, ministra, który kierował pruskimi sprawami w Berlinie, to jeden z najczęściej cytowanych listów Fryderyka. Król pisał, że Berlin powinien pomyśleć o swoim bezpieczeństwie i że „skutki tej sprawy będą gorsze niż sama sprawa”, a zakończył słowami „adieu pour jamais”, żegnaj na zawsze. Finckenstein, jak pisze jego biograf, zachował spokój i wywiózł dwór i władze ze stolicy; według Carlyle'a królowa i dwór udali się do Magdeburga.²²

Następnego dnia Fryderyk przeprawił się z powrotem przez Odrę i oddał dowództwo nad resztkami armii generałowi Finckowi. Neue Deutsche Biographie pisze, że szukał w bitwie śmierci, uznał wszystko za stracone i poważnie myślał o samobójstwie; także Britannica mówi o rozpaczy i myślach samobójczych. W ciągu kilku dni, gdy zbierali się rozproszeni żołnierze, a nieprzyjaciel nie nadchodził, odebrał dowództwo z powrotem i zaczął odbudowywać armię na wschód od Berlina.²³

Dlaczego sprzymierzeni nie ruszyli na Berlin? Cud domu brandenburskiego

Do Berlina było zaledwie kilka dni marszu, a droga stała otworem. Britannica ocenia, że gdyby klęskę skutecznie wykorzystano, Fryderyk nie mógłby dalej prowadzić wojny. Tak się nie stało. Wieczorem po bitwie pościgu prawie nie było, a w kolejnych tygodniach rosyjscy i austriaccy dowódcy spierali się, co dalej.²⁴

Każda strona miała swoje racje. Laudon naciskał na marsz, który miał dobić armię pruską, jak podają zarówno dawna, jak i nowa niemiecka biografia narodowa, ale nie zdołał przekonać sojuszników. Armia Sałtykowa poniosła ciężkie straty i brakowało jej zaopatrzenia. Waddington sądzi, że rosyjski sztab uważał też, że po dwóch krwawych bitwach stoczonych przez Rosjan teraz kolej na uderzenie Austriaków, i że w Petersburgu ważyły względy polityczne. Daun ze swej strony wolał, by Rosjanie osłaniali kampanię na Śląsku, niż ryzykować własną armię w starciu z królem.²⁵

Pod koniec sierpnia armie sprzymierzonych skręciły nie na Berlin, lecz w stronę Łużyc. Gdy Fryderyk to zrozumiał, napisał do brata, księcia Henryka, że może mu obwieścić „cud domu brandenburskiego”. Określenie się przyjęło. We wrześniu Austriacy i armia Rzeszy zajęli Drezno, a w listopadzie Finck został osaczony i zmuszony do kapitulacji pod Maxen, ale Prusy przetrwały ten rok.²⁶

Znaczenie bitwy pod Kunowicami

Kunowice pokazały, jak bardzo Prusy były już wyczerpane. Uderzenie na skrzydło nieprzyjaciela, które przyniosło zwycięstwo pod Lutynią w 1757 roku, zawiodło wobec umocnionej pozycji, silnej artylerii i piechoty, która nie chciała się złamać; jak zauważa Waddington, wąski teren za Kunowicami nie zostawiał miejsca na ulubiony królewski atak skośnym szykiem. Po 1759 roku król mógł wystawiać coraz mniej żołnierzy, a jak odnotowuje Britannica, w 1761 roku jego położenie było rozpaczliwe.²⁷

Bitwa pokazała też granice koalicji. Sprzymierzeni potrafili pobić Fryderyka w jednej bitwie, ale nie umieli uzgodnić, jak zakończyć wojnę. Prusy ocaliła w końcu śmierć carycy Elżbiety 5 stycznia 1762 roku: jej następca, Piotr III, wielbiciel Fryderyka, zawarł z nim pokój, a nawet sojusz. Dla armii rosyjskiej Kunowice były zwycięstwem wywalczonym przede wszystkim wytrwałością piechoty i siłą dział, co podkreślają zarówno Waddington, jak i polscy archeolodzy; Austrii przyniosły sławę Laudona, który następnego lata znów pobił Prusaków pod Kamienną Górą.²⁸

Gdzie rozegrała się bitwa pod Kunowicami? Pole bitwy dziś

Od 1945 roku pole bitwy leży w Polsce. Kunersdorf to dziś wieś Kunowice, a dawne przedmieście Frankfurtu na prawym brzegu Odry to miasto Słubice w województwie lubuskim; w polskich źródłach bitwa nazywa się zwykle bitwą pod Kunowicami, a w literaturze niemieckiej i angielskiej bitwą pod Kunersdorfem. Wzgórza rosyjskiego obozu wciąż wznoszą się między wsią a miastem, a poniżej rozciągają się łąki doliny Odry.²⁹

Pole bitwy bada się w terenie od czasu, gdy w 1982 roku Muzeum Okręgowe w Gorzowie przeprowadziło badania powierzchniowe i ustaliło w krajobrazie główne punkty bitwy. Od 2009 roku wykopaliska prowadzone z Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego w Collegium Polonicum w Słubicach przyniosły broń, elementy umundurowania i szczątki poległych oraz pokazały, że walki sięgały dalej na zachód, w stronę Słubic, niż długo przyjmowano.³⁰