Kiedy rozegrała się bitwa pod Humiennem?

23 listopada 1619 roku według Ronikiera; Pieńkowski opisuje dwa dni walk, 23 i 24 listopada.

Polską jazdą lekką stworzoną przez Aleksandra Lisowskiego w czasie wojen moskiewskich. Służyli bez stałego żołdu, żyli w dużej mierze z grabieży i słynęli zarówno z brawury, jak i okrucieństwa.

Dlaczego Humienne nazywa się pierwszą odsieczą wiedeńską?

Gdy Gabriel Bethlen dowiedział się o rozbiciu swojego sojusznika Rakoczego, zwinął oblężenie Wiednia. Tę nazwę nadał kampanii historyk Adam Kersten.

Jak lisowczycy wygrali pod Humiennem?

Gdy ich szyki się załamały, piechota Rakoczego wpadła do ich obozu, by go rabować. Polscy jeźdźcy zawrócili i uderzyli na rozproszonego przeciwnika; Pieńkowski uważa odwrót za celowy podstęp.

Czy Polska oficjalnie walczyła w 1619 roku?

Nie. Zygmunt III wspierał Habsburgów, ale zachowywał pozory neutralności; werbunek prowadził węgierski magnat Jerzy Drugeth Homonnai, a król później wyparł się wyprawy.

Bitwa pod Humiennem 1619: lisowczycy i pierwsza odsiecz wiedeńska

W skrócie

Co wydarzyło się pod Humiennem?

W listopadzie 1619 roku, na początku wojny trzydziestoletniej, liczny oddział lisowczyków, polskiej jazdy lekkiej zwerbowanej za cichym przyzwoleniem Zygmunta III na pomoc cesarzowi Ferdynandowi II, przekroczył Karpaty i rozbił siedmiogrodzkie wojsko Jerzego Rakoczego pod Humiennem na dzisiejszej Słowacji. Pozorowaną ucieczką skłonili ludzi Rakoczego do złamania szyku i rabowania ich obozu, po czym zawrócili i rozgromili przeciwnika. Gdy wieść dotarła do Gabriela Bethlena, oblegającego Wiedeń, zwinął on oblężenie, dlatego polscy historycy mówią o pierwszej odsieczy wiedeńskiej.¹

Jesienią 1619 roku Habsburgowie byli w opałach. Powstanie czeskie, od którego zaczęła się wojna trzydziestoletnia, objęło Śląsk i Morawy, a, jak wyjaśnia historyk Radosław Lolo w rozmowie dla Muzeum Historii Polski, książę Siedmiogrodu Gabriel Bethlen najechał Górne Węgry i Słowację i 27 października razem z powstańcami przystąpił do oblężenia samego Wiednia.²

Cesarz Ferdynand II szukał pomocy w wielu miejscach, także w Polsce. Zygmunt III Waza zawarł z Habsburgami w 1613 roku pakt familijny, którego sejm nigdy nie zatwierdził. Król nie chciał interweniować otwarcie, ale po naradzie z hetmanem Stanisławem Żółkiewskim zgodził się na cichsze rozwiązanie: wysłać cesarzowi lisowczyków.³

Jeźdźcy bez żołdu

Lisowczycy, zwani też elearami, byli formacją jazdy lekkiej stworzoną przez Aleksandra Lisowskiego w czasie wojen moskiewskich. Maciej Adam Pieńkowski w Histmagu przytacza charakterystykę Adama Kerstena: nie wchodzili w skład komputu, nie dostawali stałego żołdu i żywili się głównie grabieżą, byli zbieraniną szlachty, mieszczan i chłopów i sami wybierali dowódców. Poruszali się komunikiem, bez taboru, uzbrojeni w to, co mieli, od bandoletów z zamkiem kołowym po łuki refleksyjne i szable.⁴

Po powrocie z Moskwy plądrowali południowo-wschodnie kresy Korony i byli w kraju kłopotem. Wysyłając ich do cesarza, zauważa Lolo, pozbywano się problemu i jednocześnie pomagano Habsburgom. Dla zachowania pozorów neutralności werbunek powierzono przebywającemu w Polsce węgierskiemu magnatowi Jerzemu Drugethowi Homonnaiowi, wypędzonemu przez Bethlena i chcącemu odzyskać swoje dobra.⁵

Przez przełęcze

Lisowczycy przekroczyli granicę Korony najpewniej 21 listopada, najprawdopodobniej przez Przełęcz Łupkowską, pisze Pieńkowski, w sile od 8 do 10 tysięcy ludzi; leksykon bitew polskich Jerzego Ronikiera podaje około 10 tysięcy. Sojusznik Bethlena, Jerzy Rakoczy, zablokował przełęcze karpackie od Dukli po Wetlinę siłami około 7 tysięcy ludzi: 2,5 tysiąca jazdy ciężkiej, 2,5 tysiąca węgierskiej jazdy lekkiej i 2 tysiące piechoty. Dowodzący lisowczykami Walenty Rogawski przeprowadził swoich ludzi bocznymi przesmykami i wyszedł na tyły przeciwnika pod miastem Humienne nad rzeką Laborec.⁶

Pieńkowski zastrzega, że przebieg bitwy nie jest do końca jasny, choć źródła są zgodne, iż trwała dwa dni; Ronikier podaje datę 23 listopada. Pierwszego dnia część polskich sił zeszła doliną Udavy i pobiła jazdę Rakoczego tam, gdzie rzeka uchodzi do Laborca.⁷

Pozorowana ucieczka

Rozstrzygnięcie przyszło drugiego dnia, w relacji Ronikiera koło wsi Zavda. Z początku przewagę mieli Węgrzy; ich ciężka jazda przełamała polskie szeregi i lisowczycy rzucili się do ucieczki. Rakoczy, pewny zwycięstwa, posłał naprzód piechotę, która wpadła do polskiego obozu i zajęła się rabunkiem. Wtedy polskie chorągwie zawróciły i natarły na rozproszonego przeciwnika. Pieńkowski widzi w ucieczce celowy podstęp, pozorowany odwrót w czterech kolumnach w stronę własnego obozu; tak czy inaczej Rakoczy pozwolił swojemu wojsku rozluźnić szyki i wpadł w pułapkę. Uszedł z garstką ludzi, zostawiając na placu boju około 3 tysięcy.⁸

Pierwsza odsiecz wiedeńska

Zwycięstwo otworzyło lisowczykom Górne Węgry. Ścigali Rakoczego, na krótko oblegli go w zamku Makowica, a potem rozpuścili zagony i grabili okolice Koszyc. Bethlen, dowiedziawszy się o klęsce sojusznika, zwinął oblężenie Wiednia i wycofał się za Dunaj. Adam Kersten nazwał to pierwszą odsieczą wiedeńską, a Lolo przyznaje mu rację. Pieńkowski dodaje zastrzeżenie: na decyzję Bethlena w równym stopniu wpłynęła szalejąca w jego obozie zaraza.⁹

Rzeczypospolitej wyprawa przyniosła niewiele korzyści i sporo kłopotów. Zygmunt III wyparł się jej jako prywatnej inicjatywy Homonnaia, lisowczycy wrócili do kraju w rozsypce i znów grabili, a w styczniu 1620 roku wojsko koronne rozbiło ich pod Miechowem. Czy wyprawa przyczyniła się do wojny polsko-tureckiej z lat 1620 do 1621, rozpoczętej klęską pod Cecorą, jest sporne: Pieńkowski zalicza ją do przyczyn, a Lolo powołuje się na historyka Ryszarda Majewskiego, który wykazał, że teza ta jest nieuzasadniona.¹⁰