Bitwa pod Szentgotthárd 1664: Montecuccoli zatrzymuje wielkiego wezyra nad Rabą

Wojna zaczęła się w Siedmiogrodzie. Gdy w 1657 roku jego książę Jerzy II Rakoczy bez zgody sułtana najechał Polskę, Osmanowie go zdetronizowali i zacieśnili kontrolę nad księstwem. Cesarz Leopold I nie mógł się pogodzić z bezpośrednią władzą osmańską w Siedmiogrodzie i w 1663 roku oba imperia znalazły się w stanie wojny. W tym samym roku wielki wezyr Köprülü Fazıl Ahmed Pasza zdobył Érsekújvár (Nové Zámky), klucz do Górnych Węgier, a jego zagony dotarły na Morawy i Śląsk.²

Leopold poprosił o pomoc książąt Rzeszy, a nawet jego rywal Ludwik XIV wysłał korpus 6000 ludzi pod wodzą hrabiego Jeana de Coligny-Saligny, z których w dniu bitwy na polu stało około 5250. Theatrum Belli zauważa, że był to jedyny raz w wojnach tureckich tego stulecia, gdy Francja wysłała regularny korpus do walki u boku Habsburgów.³

Dwie armie wzdłuż Raby

Wiosną 1664 roku wielki wezyr odblokował oblężoną Kanizsę, a 30 czerwca zdobył nową twierdzę Zrínyi-Újvár. Następnie ruszył na północ ku Rabie, drodze do Grazu i Wiednia. Pod Körmend wojska węgierskie nie pozwoliły mu przejść rzeki, więc skręcił w górę jej biegu, na zachód, a obie armie maszerowały równolegle po przeciwnych brzegach. Ludzie Montecuccolego pierwsi zajęli wzgórza pod Szentgotthárd, 28 lipca. Lipiec był wyjątkowo deszczowy, drogi zamieniły się w błoto, a obu armiom brakowało zaopatrzenia.⁴

Armia Montecuccolego była nieliczna i podzielona. Hungarianottomanwars.com podaje 24 500 ludzi i 24 działa, Theatrum Belli powołuje się na brytyjskiego historyka Petera H. Wilsona, który liczy 24 450, i wspomina inne szacunki, od 26 000 do 28 000, a nawet 40 000. Składały się na nią habsburskie wojska regularne, świeżo zaciągnięte i słabo wyszkolone kontyngenty Rzeszy pod margrabią Leopoldem Wilhelmem Badeńskim, oddziały Ligi Reńskiej oraz Francuzi, każde z własnym dowódcą.⁵

Armia osmańska była znacznie liczniejsza, choć nikt nie wie, o ile. Hungarianottomanwars.com szacuje ją na 120 000 do 130 000 ludzi. Theatrum Belli podaje od 100 000 do 150 000 wraz z obozem i czeladzią, w tym około 60 000 opłacanych wojsk sułtana, janczarów i jazdy dworskiej, i przytacza zdanie Wilsona, że około 30 000 Osmanów w ogóle nie weszło do walki.⁶

Przyczółek w zakolu rzeki

Dowódcy sprzymierzonych uznali, że stromy brzeg w zakolu Raby na zachód od Szentgotthárd jest bezpieczny, i zostawili tam słabą straż. 31 lipca Osmanowie potajemnie dowieźli drewno, ogniem muszkietów, wspieranym przez działa z obu stron zakola, przepędzili czaty i do wieczora utrzymali przyczółek na północnym brzegu. Przez całą noc przeprawiali kolejne oddziały, zaczęli budować most i kopać linie okopów. Osmańska rada wojenna postanowiła nie wydawać bitwy w piątek 1 sierpnia, dzień modlitwy, i uderzyć wszystkimi siłami w sobotę. Wielu żołnierzy rozjechało się po okolicy za furażem.⁷

Pogrom w centrum

Sprzymierzeni reagowali powoli. Leopold Wilhelm Badeński, którego wojska stały naprzeciw przyczółka, uznał go za dywersję, a rano jego pułki weszły w nieładzie w poszarpany, zalesiony teren. Pod wsią Nagyfalu (dziś Mogersdorf) Osmanowie rzucili się na nie, gdy wychodziły z lasu, a działa i muszkiety z przyczółka smagały ich flankę. Centrum pękło. Według hungarianottomanwars.com zginęło od 1000 do 1500 ludzi, a panika dotarła aż do Styrii.⁸

Osmanowie nie wykorzystali wyłomu. Na skrzydłach kontratakowali generał Julius von Hohenlohe i Montecuccoli, Coligny posłał około tysiąca francuskich piechurów i cztery szwadrony pod księciem de La Feuillade, a hrabia Waldeck zatrzymał uciekinierów. O Nagyfalu walczono zaciekle, a Theatrum Belli pisze, że janczarzy w domach woleli spłonąć, niż się poddać. Sam Montecuccoli przyznał później, jak blisko armia była całkowitej klęski.⁹

Uderzenie po południu

Około 11 rano generałowie sprzymierzonych zebrali się na radzie wojennej i przysięgli działać wspólnie. Hohenlohe przekonał niechętnego Montecuccolego, że przyczółek trzeba zniszczyć, zanim przejdzie przez rzekę cała armia osmańska. Po południu uderzyli jednocześnie: Francuzi od północy na osiem linii okopów, cesarskie pułki prawego skrzydła od zachodu, wszyscy pod silnym ogniem osmańskich dział zza rzeki. Opracowanie EBSCO przypisuje zwycięstwo decyzji Montecuccolego, by połączyć osobne dowództwa w jeden jednoczesny, zmasowany atak.¹⁰

Linia osmańska została zwinięta. Według hungarianottomanwars.com wielki wezyr kazał janczarom cofnąć się na ostatnią, najkrótszą linię okopów, a walczący z przodu, widząc ich odwrót, wpadli w panikę. Most się załamał, a uciekających zepchnięto do wzbierającej rzeki. Hungarianottomanwars.com liczy ponad 7000 do 8000 zabitych Osmanów, wielu utopionych, oraz od 5000 do 6000 strat sprzymierzonych. Theatrum Belli podaje straty sprzymierzonych od 2000 do 6000, poniesione głównie przez pułki Rzeszy w centrum. Zapadający zmrok i wzbierająca Raba wykluczyły pościg.¹¹

Zwycięstwo i rozczarowujący pokój

Dziewięć dni później, 10 sierpnia, wysłannik cesarza podpisał pokój w Vasvár, w obozie samego wielkiego wezyra. Zostawiał on Osmanom niemal wszystko, co zdobyli od 1660 roku, w tym Érsekújvár i Nagyvárad, i wywołał skandal na Węgrzech i w Rzeszy, gdy jego warunki wyszły na jaw. Leopold patrzył na Francję i sukcesję hiszpańską i nie chciał, by to Ludwika XIV sławiono jako pogromcę Turków.¹²

A jednak bitwa miała znaczenie. Theatrum Belli nazywa ją pierwszą dużą klęską Osmanów w bitwie w polu z armią zachodnią w epoce nowożytnej, a EBSCO zauważa, że obnażyła słabości osmańskiej organizacji i taktyki wobec ulepszonej broni europejskiej. Hungarianottomanwars.com dodaje, że przekonała współczesnych, iż Turcy nie są niezwyciężeni.¹³