Bitwa pod Warszawą 1656: jak Szwedzi i Brandenburczycy wygrali trzydniową bitwę

Przez trzy letnie dni 1656 roku pola na północ od Pragi, po drugiej stronie Wisły, były miejscem największej bitwy potopu, szwedzkiego najazdu na Rzeczpospolitą w czasie II wojny północnej. Niewielka, ruchliwa armia Szwedów i Brandenburczyków zaatakowała znacznie liczniejsze wojska Polaków, Litwinów i Tatarów krymskich, pobiła je i odebrała stolicę. Szwedzi nazwali ją bitwą trzydniową; polscy historycy nazywają ją bitwą pod Warszawą lub bitwą warszawską, a pamięta się ją przede wszystkim z jednej szarży husarii litewskiej. (To nie jest Bitwa Warszawska z 1920 roku.)²

Tło: dlaczego Karol X Gustaw walczył pod Warszawą w 1656 roku

Szwecja najechała Rzeczpospolitą Obojga Narodów latem 1655 roku, a we wrześniu Karol X Gustaw bez walki wkroczył do Warszawy. W ciągu kilku miesięcy kraj powstał przeciw okupacji. Zimą Karol ścigał wojska polskie daleko na południe, omal nie dał się zamknąć w widłach Wisły i Sanu i na początku kwietnia 1656 roku się wyrwał, a korpus wysłany mu z Warszawy na pomoc został rozbity pod Warką. Polacy oczyścili potem za nim dolinę Wisły.³

Jan II Kazimierz wrócił pod stolicę w czerwcu z wojskiem i pospolitym ruszeniem. Broniona przez szwedzką załogę Arvida Wittenberga Warszawa została zdobyta szturmem i 1 lipca 1656 roku skapitulowała. Karol był zbyt słaby, by przyjść jej z odsieczą, a jego położenie pogarszało się ze wszystkich stron: flota holenderska wchodziła na Bałtyk, by przyjść z pomocą Gdańskowi, a Moskwa w maju wypowiedziała Szwecji wojnę.⁴

Karol zwrócił się do Fryderyka Wilhelma, elektora brandenburskiego i księcia pruskiego, którego księstwo trzymał już jako szwedzkie lenno. Traktatem w Malborku z 25 czerwca 1656 roku elektor zawarł ze Szwecją ścisły sojusz wojskowy w zamian za obietnicę województw Wielkopolski. Kubala pisze, że elektor miał w gotowości około 20 000 ludzi, więcej, niż Karol mógł jeszcze sam wyprowadzić w pole.⁵

Armie i dowódcy: kto walczył pod Warszawą?

Sprzymierzeni. Król szwedzki i elektor połączyli siły na północ od Warszawy pod koniec lipca; Kubala zauważa, że wzięli żywności tylko na trzy dni. Frost liczy około 18 000 ludzi, Bain podaje tyle samo. Uderzający jest, jak zauważa Frost, ich skład: sześćdziesiąt szwadronów jazdy, około 12 500 ludzi, wobec zaledwie około 5500 piechoty. Kontyngent brandenburski, około 8500 żołnierzy, stanowił niemal połowę całej armii.⁶

Rzeczpospolita. Jan Kazimierz zgromadził znacznie większe, lecz nierówne siły. Według Frosta było w nich 24 000 do 25 000 wojska regularnego, 10 000 do 13 000 pospolitego ruszenia i 2000 Tatarów krymskich, razem około 40 000, w tym tylko około 4500 piechoty. Pospolite ruszenie już topniało: Kubala opisuje całe województwa odchodzące do domów przed bitwą w obawie o swoje majątki.⁷

Dwa plany. Król chciał rozstrzygającej bitwy w otwartym polu. Stefan Czarniecki, który przez całą wiosnę szarpał Karola, był przeciw: szwedzką siłę ognia należało jego zdaniem wyniszczać podjazdami i głodem, wojną szarpaną, która już kosztowała nieprzyjaciela drogo. Jan Kazimierz przeważył. Czarnieckiego wysłano z oddziałem jazdy w górę lewego brzegu Wisły, by strzegł przeprawy z tamtej strony, i w bitwie nie wziął udziału; Frost szacuje jego siły na 2000 koni, Kubala na 4000 do 5000 ludzi.⁸

Wojsko polskie przeszło na prawy brzeg i okopało się przed obozem litewskim na Pradze, a od wschodu nadciągnęli Tatarzy, w tej wojnie sojusznicy Rzeczypospolitej. Plan sprzymierzonych był prosty: iść prawym brzegiem, uderzyć na Litwinów w ich obozie, zniszczyć most i rozprawić się z resztą.⁹

Dzień pierwszy, 28 lipca: natarcie wzdłuż Wisły

28 lipca sprzymierzeni ruszyli w dół prawego brzegu, Szwedzi na czele. Droga biegła wąskim pasem otwartego terenu między lasem białołęckim a rzeką, a w poprzek niego Polacy usypali szańce i ustawili większość piechoty. Karol uderzył czołowo. Kubala opisuje, jak czołowe szwadrony szwedzkie, pchane naprzód przez pułki za nimi, stały do późnej nocy na strzał muszkietu od redut pod ogniem z szańców, a nawet z dział zza rzeki, i jak sam król na czele kilku szwadronów odpierał wycieczkę.¹⁰

Natarcie się nie powiodło. O zmroku sprzymierzeni wciąż tkwili w korytarzu nad Wisłą, niezdolni przełamać polskiej linii, a Polacy mieli powody sądzić, że dzień należał do nich.¹¹

Dzień drugi, 29 lipca: marsz flankowy i szarża husarii

Następnego ranka sprzymierzeni zrobili coś, na co mogła się poważyć tylko armia złożona w większości z jazdy. Zamiast ponawiać atak czołowy, skręcili w lewo przez las białołęcki, z piechotą osłoniętą przez kawalerię, i przenieśli całe wojsko na otwartą równinę na polskim prawym skrzydle, ku Bródnu. Był to powolny i ryzykowny marsz przez bagna i zarośla, przez cały czas pod atakami jazdy litewskiej i tatarskiej. Po południu armia sprzymierzonych stała w szyku bojowym na równinie, z piechotą w centrum i jazdą na skrzydłach.¹²

Dopiero wtedy Polacy uderzyli. Aleksander Hilary Połubiński, pisarz polny litewski, poprowadził husarię nie na piechotę sprzymierzonych w centrum, lecz na osłaniającą ją jazdę, i wbił się w szwedzkie regimenty uplandzki i smalandzki. Husarze przełamali pierwszą linię i weszli w drugą, zanim ich zatrzymano i odparto. Nowsze badania polskie, jak zauważają Hundert i Majewski, dowodzą, że szarżowała tylko husaria litewska i w znacznie mniejszej liczbie, niż dawniej sądzono; Frost podaje najwyżej 800 koni.¹³

Szarża przełamała pierwszą linię sprzymierzonych. Zawiodła, bo nic za nią nie poszło.

Przyczyna, jak twierdzą zarówno Frost, jak i Kubala, leżała w braku wsparcia. Pozostałe chorągwie ruszały późno i pojedynczo, pancerni w odwodzie nie dokończyli natarcia, a jazda sprzymierzonych, ustawiona w trzech liniach, miała dość głębi, by przyjąć cios. Kubala przytacza ocenę przedstawioną później sejmowi: jedna chorągiew husarii litewskiej wprawiła króla szwedzkiego i elektora w takie zamieszanie, że gdyby ją wsparto, bitwa mogła być wygrana.¹⁴

O najsłynniejszy moment szarży wciąż toczy się spór. Polskie źródła narracyjne mówią, że jeden z husarzy dotarł do samego Karola X Gustawa i uderzył go kopią, lecz podają różne nazwiska. Uchwała sejmiku ziemi warszawskiej z 1672 roku, ogłoszona przez Hunderta i Majewskiego, wymienia dwóch, którzy razem skoczyli na króla, Wojciecha Lipskiego i Jakuba Kowalewskiego, i podaje, że obaj polegli. Polski historyk Wojciech Krawczuk, idąc za Samuelem Pufendorfem, historiografem Królestwa Szwecji, uznał natomiast, że królowi zagrozili Tatarzy krymscy, a opowieść o husarzu jest wytworem pobitewnej propagandy. Hundert i Majewski dowodzą, że uchwała z 1672 roku, dokument urzędowy, temu przeczy.¹⁵

Tatarzy rzeczywiście dotarli tego popołudnia na tyły sprzymierzonych. Kubala opisuje, jak uderzyli na tabory i odwód pod Bródnem, a król szwedzki z gwardią przypadł na pomoc i w pewnej chwili znalazł się wśród kilku tatarskich jeźdźców. Hundert i Majewski zauważają, że Krawczuk oparł swój pogląd na relacji Pufendorfa o tatarskim zagrożeniu dla króla.¹⁶

Dzień trzeci, 30 lipca: odwrót za Wisłę

Sprzymierzeni się utrzymali. Uznając bitwę za przegraną, Jan Kazimierz zaczął tej nocy przeprawiać tabory, działa i piechotę jedynym mostem na lewy brzeg, a jazda miała połączyć się z Tatarami. Kubala opisuje zamieszanie, jakie to wywołało w ciemnościach, i to, jak o świcie 30 lipca znaczna część pospolitego ruszenia wymknęła się we mgle znad rzeki. Sprzymierzeni ruszyli wtedy naprzód przez równinę, zajęli lasek przed Pragą i podeszli pod obóz litewski, a piechota polska cofnęła się do mostu. Jazda polska i litewska uszła wzdłuż Wisły na północ i na południe, a Jan Kazimierz po raz drugi w ciągu dwunastu miesięcy opuścił stolicę.¹⁷

Kto wygrał bitwę pod Warszawą w 1656 roku?

Wygrali Szwedzi i Brandenburczycy i ponownie zajęli Warszawę. Bain, brytyjski historyk Skandynawii, nazwał jednak ten świetny czyn oręża zupełnie bezowocnym, a kalendarium Muzeum Historii Polski podkreśla, że armia polska nie została rozbita i wycofała się za Wisłę. Frost nazywa to sławnym zwycięstwem, z którego Szwedzi niewiele mieli.¹⁸

Frost odczytuje bitwę jako lekcję tego, jak zmieniła się wojna w Europie Wschodniej. Sprzymierzeni wygrali jazdą, tak jak niegdyś Polacy pod Kircholmem; Polacy, z okopaną piechotą, próbowali stoczyć bitwę na sposób zachodni. Jego zdaniem pobito ich ich własną bronią. Odrzuca też obraz szarży husarskiej jako końca średniowiecza, jaki nakreślił szwedzki pisarz Peter Englund: husaria była według niego nowoczesną odpowiedzią na nowoczesną wojnę, pokonaną tu przez głębię szyków sprzymierzonych i własną nieliczność.¹⁹

Ilu zginęło w bitwie pod Warszawą?

Dokładne straty nie są znane. Kubala, powołując się na posła francuskiego Antoine'a de Lumbres'a i szkockiego oficera Patricka Gordona, podaje około 2000 poległych Polaków i Litwinów w ciągu trzech dni i zauważa, że rozchodziły się wtedy pogłoski o 8000 zabitych i o królu wziętym do niewoli. Frost uznaje straty polsko-litewskie za nieznaczne i zauważa, że Jan Kazimierz szybko zebrał wojsko pod Lublinem. Dla sprzymierzonych te źródła nie podają liczby; Kubala pisze tylko, że w polu padło niewielu Szwedów.²⁰

Co się stało po bitwie pod Warszawą?

Sojusz zaczął się rozpadać od razu. Sprzymierzeni doszli na południu aż do Radomia, ale Fryderyk Wilhelm nie chciał zdobywać dla Szwecji kolejnych ziem polskich i mając swoje załogi w Wielkopolsce, odmówił dalszej współpracy. Bez Brandenburczyków Karol miał za mało ludzi na dłuższą kampanię i wycofał się na północ, do Prus Królewskich. Bain dodaje, że nowe sukcesy Czarnieckiego i podejrzana postawa elektora wkrótce skłoniły króla do szukania rokowań.²¹

Rzeczpospolita szybko odpowiedziała. 8 października 1656 roku pod Prostkami w Prusach Książęcych hetman polny litewski Wincenty Gosiewski, wspierany przez Tatarów krymskich, rozbił mniejsze siły szwedzko-brandenburskie i wziął do niewoli księcia Bogusława Radziwiłła. Dwa tygodnie później Gosiewski przegrał pod Filipowem, ale, jak zauważa Frost, pamięć o najeździe tatarskim na księstwo przetrwała w tamtejszej tradycji ludowej do XX wieku.²²

By zatrzymać sojusznika, Karol zapłacił suwerennością. Traktatem w Labiawie z 20 listopada 1656 roku Szwecja zwolniła Fryderyka Wilhelma z zależności lennej i uznała go za suwerennego władcę Prus Książęcych. W grudniu Karol znalazł kolejnego sojusznika w Jerzym II Rakoczym, księciu Siedmiogrodu. W 1657 roku, gdy Karol odszedł na wojnę z Danią, elektor zmienił stronę: w traktatach welawskim (19 września) i bydgoskim (6 listopada) także Jan Kazimierz zrzekł się zwierzchnictwa nad Prusami, a pokój w Oliwie w maju 1660 roku to potwierdził.²³

Dlaczego bitwa pod Warszawą była ważna

Dla Brandenburgii był to początek. Niemiecka biografia narodowa pisze, że w trzydniowej bitwie o Warszawę armia brandenburska po raz pierwszy zdała egzamin, a jej dziewiętnastowieczna poprzedniczka nazywa ją świetnym zwycięstwem, w którym elektor po raz pierwszy wypróbował swoje siły. W targach, które nastąpiły, uzyskał pełną suwerenność nad Prusami Książęcymi, najpierw od Szwecji, potem od Polski. Krzysztof Lik zauważa, że Fryderyk Wilhelm długo pielęgnował pamięć wspólnego zwycięstwa.²⁴

Dla Szwecji bitwa pokazała, co potrafi kawaleryjska armia Karola X Gustawa w polu i jak niewiele może osiągnąć bez ludzi, którymi dałoby się utrzymać kraj. Dla Rzeczypospolitej była to klęska bez katastrofy. Szarża husarska stała się jednym z najsłynniejszych epizodów potopu, a Hundert i Majewski zauważają, że husarz, który skoczył na króla szwedzkiego, żyje w literaturze jako Roch Kowalski z Potopu Henryka Sienkiewicza. Przeczytaj też o Stefanie Czarnieckim, który odradzał tę bitwę, i o wojnach Rzeczypospolitej.²⁵

Gdzie toczyła się bitwa pod Warszawą?

Bitwę stoczono na prawym brzegu Wisły, na północ i północny wschód od Pragi, wówczas osobnego miasta naprzeciw Warszawy: pierwszego dnia wzdłuż rzeki w stronę Żerania, drugiego na równinie między lasem białołęckim a wsią Bródno. Wszystkie te miejsca leżą dziś w granicach Warszawy, a Kubala już przed wiekiem zauważył, że pole bitwy zmieniło się nie do poznania.²⁶