Szlachta, która w 1575 roku obrała królem księcia Siedmiogrodu, nie mogła przypuszczać, jakiego władcę zyskuje. W ciągu dziesięciu lat Stefan Batory poskromił zbuntowany Gdańsk, wzmocnił wojsko i wyparł Iwana Groźnego z Inflant.
Książę Siedmiogrodu
István Báthory, potomek węgierskiego rodu magnackiego, urodził się w 1533 roku w Siedmiogrodzie. Służył na dworze siedmiogrodzkim, przez pewien czas był więziony w Wiedniu, a w 1571 roku został wybrany księciem Siedmiogrodu1, lennikiem sułtana.
Elekcja i Gdańsk
Po ucieczce Henryka Walezego w Rzeczypospolitej doszło do podwójnej elekcji. W grudniu 1575 roku szlachta obrała Batorego pod warunkiem, że poślubi Annę Jagiellonkę, siostrę ostatniego Jagiellona, a 1 maja 1576 roku Batory został koronowany w Krakowie2. Gdańsk odmówił mu uznania, więc w 1577 roku wojska królewskie rozbiły armię miasta pod Lubiszewem2 i obległy Gdańsk. Oblężenie się nie powiodło, ale miasto ostatecznie się ukorzyło, zapłaciło wysoką kontrybucję i zachowało swoje przywileje.
Wojna z Iwanem Groźnym
Następnie Batory zwrócił się przeciw Moskwie, która w długiej wojnie inflanckiej opanowała większość Inflant. Zamiast walczyć w samych Inflantach, uderzył w głąb ziem moskiewskich. W 1579 roku odbił Połock, utracony na rzecz Moskwy w 1563 roku3, a w 1580 roku zdobył Wielkie Łuki3. W 1581 roku obległ Psków4, jedną z najpotężniejszych twierdz państwa moskiewskiego. Miasto przetrwało zimę, ale przeciągające się oblężenie, którym po wyjeździe króla kierował Jan Zamoyski, skłoniło Iwana do rokowań.
Rozejm w Jamie Zapolskim
Na mocy rozejmu zawartego w styczniu 1582 roku1 za pośrednictwem legata papieskiego Iwan zrzekł się Inflant i Połocka na rzecz Rzeczypospolitej5, a Wielkie Łuki wróciły do Moskwy. Historycy zaliczają tę wojnę do najbardziej udanych w dziejach Rzeczypospolitej.
Wojsko i akademia
Batory wzmocnił armię piechotą węgierską, a w 1578 roku utworzył piechotę wybraniecką, wystawianą z dóbr królewskich, w której wybrani chłopi służyli w zamian za zwolnienie z czynszów i powinności. Tego samego roku uczynił Zamoyskiego kanclerzem2, a w 1581 roku hetmanem wielkim koronnym. W 1579 roku podniósł kolegium jezuickie w Wilnie do rangi akademii6. Akademia Wileńska jest poprzedniczką dzisiejszego Uniwersytetu Wileńskiego. Zmarł nagle w Grodnie w 1586 roku, w trakcie przygotowań do kolejnej wojny z Moskwą, i spoczął w katedrze na Wawelu.
Źródła i przypisy
Numery w tekście odsyłają do poniższych prac.
- Encyclopaedia Britannica, „Stephen Báthory” ↩ a b
- Jerzy Besala, Stefan Batory (Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992). ↩ a b c
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego” ↩ a b
- Dariusz Kupisz, Psków 1581-1582 (Wydawnictwo Bellona (seria Historyczne Bitwy), 2006). ↩
- Norman Davies, God's Playground: A History of Poland, Vol. 1: The Origins to 1795 (Oxford University Press, 2005). ↩
- Vilnius University, „Facts and History” ↩
- Wikipedia, „Stefan Batory”
- Wikipedia, „Stephen Báthory”
- Wikipedia, „Siege of Pskov”