Bitwa pod Custozą 1866: klęska Włochów z ręki arcyksięcia Albrechta

W 1866 roku Włochy jako sojusznik Prus wystąpiły przeciw Austrii, by wkroczyć do Wenecji Euganejskiej, wciąż należącej do Habsburgów. Była to pierwsza wojna Armii Włoskiej, noszącej tę nazwę dopiero od maja 1861 roku i powstałej z armii sardyńskiej, dawnego wojska Burbonów neapolitańskich, ochotników Garibaldiego i sił pozostałych państw sprzed zjednoczenia. Pierwsze lata armia spędziła na zwalczaniu bandytyzmu na południu. Jak zauważa historia samej armii włoskiej, niewiele to nauczyło jej generałów prowadzenia regularnej wojny.²

Dwie armie, żadnego planu

Na papierze Włochy były znacznie silniejsze. Enciclopedia Italiana wydawnictwa Treccani podaje, że zmobilizowały armię ponad dwukrotnie większą od austriackiej Armii Południowej, skupionej w większości wokół Werony pod dowództwem arcyksięcia Albrechta. Siły włoskie były jednak podzielone na dwie części: dwanaście dywizji nad Mincio pod bezpośrednimi rozkazami La Marmory, faktycznego wodza naczelnego w imieniu króla Wiktora Emanuela II, i osiem nad dolnym Padem pod generałem Enrikiem Cialdinim. Obu operacji nie łączyło żadne jasne porozumienie, a Cialdini nie zaczął jeszcze przeprawy przez Pad, gdy doszło do bitwy.³

Wojnę wypowiedziano 20 czerwca. La Marmora był przekonany, że Austriacy pozostaną w defensywie za Adygą, w czworoboku twierdz Werona, Peschiera, Mantua i Legnago. Zaniedbał rozpoznanie i rozciągnął dywizje na zbyt szerokim froncie. W rzeczywistości Albrecht ruszył naprzód. Zamierzał uderzyć przez wzgórza morenowe na południe od jeziora Garda w kierunku Valeggio i zaskoczyć Włochów w trakcie przeprawy przez Mincio.⁴

Marsz, który stał się bitwą

Nad ranem 24 czerwca ruszyły dwa włoskie korpusy, I pod generałem Giacomem Durandem i III pod generałem Morozzem della Roccą, rozchodząc się wachlarzem ku Adydze w czymś, co La Marmora uważał za zwykły marsz. I Korpus od razu wpadł w kłopoty. Dywizje wybierały złe drogi i blokowały się nawzajem, a straż przednia 5. Dywizji generała Sirtoriego, zmylona przez wskazówki miejscowych, skręciła na Oliosi zamiast na San Rocco i wpadła na austriacki V Korpus, podczas gdy główne siły dywizji maszerowały dalej bez straży przedniej, aż dostały się pod ogień nad potokiem Tione.⁵

O 7 rano, według Treccani, na lewym skrzydle włoskim walczyło 18 000 Włochów z 48 działami przeciw 32 000 Austriaków z 68 działami, bez nadziei na szybką pomoc. Generał Villarey zginął, prowadząc kontratak na Monte Cricol. Kapitan austriackiej kawalerii z około setką ułanów wpadł na 1. Dywizję generała Cerale, wciąż maszerującą w kolumnie na drodze, i wywołał w niej panikę. Po drugiej stronie Mincio brygada Aosta z własnej inicjatywy przeszła rzekę, uderzyła w austriacką flankę i, jak odnotowuje Treccani, zniszczyła batalion austriacki, który stracił 9 oficerów i 726 żołnierzy.⁶

Walka o wzgórza

W centrum Austriacy zajęli wieś Custoza, ale nie zdołali złamać sardyńskich grenadierów na Monte Croce, gdzie według Treccani stracili około tysiąca ludzi i 80 oficerów. Około 11 na wzgórza dotarła 9. Dywizja generała Giuseppe Govonego, a jego bersaglierzy wraz z grenadierami podpułkownika Boniego wyparli Austriaków z Custozy.⁷

Włosi wciąż mieli czym wygrać. Pod Villafrancą, w zasięgu huku dział, Della Rocca trzymał bezczynnie 36 batalionów i 30 szwadronów. Govone i generał Cugia błagali go o ich wysłanie, a później książę Humbert i generał Nino Bixio prosili o pozwolenie pójścia do walki, ale Della Rocca nie dostał nowych rozkazów i nie chciał ruszyć wojsk, które kazano mu trzymać pod Villafrancą. La Marmora przez wiele godzin nie wydawał rozkazów. Treccani pisze, że zajmował się drobiazgami należącymi do młodszych oficerów, a potem błąkał się za linią ognia, i w rezultacie był nieobecny w bitwie, którą miał kierować; według relacji armii około południa patrzył w Valeggio na resztki dwóch pobitych dywizji, po czym odjechał zabezpieczyć przeprawę pod Goito.⁸

Ostatni wysiłek arcyksięcia

Po popołudniowej przerwie w upale Albrecht przygotował to, co austriacki raport oficjalny nazwał najwyższym wysiłkiem, i o 17 uderzył na dywizję Govonego na wzgórzu Belvedere, walczącą od siedmiu godzin. Obrońcy zostali przytłoczeni. Della Rocca nakazał ogólny odwrót, a ostatnie oddziały włoskie, dywizja Bixia, opuściły równinę pod Villafrancą o 21.30. Wyczerpani Austriacy nie ścigali Włochów i, jak zauważa historia armii włoskiej, wieczorem nie byli jeszcze pewni, że zwyciężyli.⁹

Klęska dowódców

Źródła nie podają wiarygodnych łącznych liczb zabitych i rannych, ale dane cząstkowe pokazują, jak zacięte były walki po obu stronach. Ocena Treccani brzmi: Custoza nie była klęską włoskich żołnierzy, którzy walczyli dzielnie, lecz bolesną lekcją niedostatków najwyższych dowództw, a strategicznie nie była rozstrzygająca, bo armia mogła po kilku dniach wznowić ofensywę. Utracone 20 dni przed wkroczeniem do Wenecji oznaczały jednak, jak przekonuje encyklopedia, spóźnione przybycie do wschodniego Friuli, niezadowolenie Prus i granicę, która ciążyła Włochom aż do 1918 roku.¹⁰