Bitwa pod Heiligerlee 1568: pierwsze zwycięstwo powstania niderlandzkiego

W 1566 roku Niderlandami, którymi władał wtedy król Hiszpanii Filip II, wstrząsnęły kazania kalwinów i fala obrazoburstwa w kościołach. Filip wysłał księcia Albę, by siłą przywrócił porządek. Wilhelm Orański, najpotężniejszy możnowładca kraju, udał się na wygnanie do Niemiec, a w 1568 roku zaplanował kontratak kilkoma uderzeniami naraz.²

Ludwik Nassau w Groningen

Jedno z nich prowadził brat Wilhelma, hrabia Ludwik Nassau. 24 kwietnia 1568 roku wkroczył do północnej prowincji Groningen i zaskoczył zamek Wedde, rezydencję nieobecnego namiestnika Fryzji, hrabiego Arenberga. W Appingedam nad wodami zatoki Dollart dołączył do niego młodszy brat Adolf z niewielkim oddziałem jazdy, a pod jego sztandary zaczęli ściągać ochotnicy. Jak pisze dziewiętnastowieczny historyk John Lothrop Motley, ich hasłami były „teraz albo nigdy” i „wolność ojczyzny i sumienia”.³

Alba rozkazał Arenbergowi, który właśnie wrócił z Francji, pospieszyć na północ z własnymi kompaniami, niewielkim oddziałem jazdy i legionem sardyńskim Gonzala de Bracamonte, łącznie blisko 2500 ludzi. Hrabia Meghem miał dołączyć z około 1500 kolejnymi. Alba ostrzegał generałów, by nie lekceważyli buntowników i nie podejmowali niczego inaczej niż wspólnie.⁴

Bagno przy klasztorze

Arenberg cierpiał na podagrę i podążał za wojskiem w lektyce. Z Groningen dostał sześć armat, którym mieszczanie nadali imiona od nut gamy: ut, re, mi, fa, sol i la. 22 maja wyparł powstańców z Appingedam, a w nocy Ludwik wycofał się na południe groblą przez mokradła do klasztoru Heiligerlee, jedynego wzniesienia w okolicy.⁵

Ludwik starannie wybrał teren. Motley opisuje jego piechotę ustawioną w dwóch głębokich czworobokach między lasem a wzgórzem, z muszkieterami na skrzydłach, lekkimi oddziałami na wzgórzu i kilkuset jeźdźcami naprzeciw drogi. Przed nimi rozciągały się stare wyrobiska torfu, głębokie doły ukryte pod zielonym kożuchem darni. Arenberg, który znał okolicę, chciał tylko harcować do nadejścia Meghema następnego dnia. Ale hiszpańscy weterani, gardzący armią „żebraków”, zarzucili mu tchórzostwo i zażądali natychmiastowego ataku. Dotknięty do żywego, ustąpił. Lejdejska historyczka Judith Pollmann mówi wprost: królewski dowódca nie poczekał na posiłki i przez błędną ocenę wciągnął swoje wojska w pułapkę.⁶

Gdy lekkie oddziały powstańców zgodnie z planem cofnęły się ze wzgórza, Hiszpanie ruszyli do ataku. Ich awangarda wpadła w bagno i brnęła w dołach z wodą, a powstańczy muszkieterowie strzelali do nich z suchego gruntu, pikinierzy zaś spychali z powrotem każdego, kto się wydostał. Mniejszy powstańczy czworobok obszedł wzgórze i rozbił hiszpańską straż tylną. Arenberg poprowadził do walki ostatnich jeźdźców. Według Motleya starł się z Adolfem Nassau i zastrzelił go, po czym sam stracił konia i poległ, walcząc pieszo, już ranny. Adolf miał 27 lat.⁷

Rachunek zabitych

Straty są niepewne. Motley, piszący w latach 50. XIX wieku, przytacza szacunki zabitych po stronie królewskiej od 500 do 1600 ludzi. Meghem nadjechał wieczorem z kilkoma towarzyszami, gdy jego zmęczona piechota była jeszcze wiele godzin drogi za nim, i mógł już tylko zabezpieczyć miasto Groningen. Współczesna bitwie rycina z warsztatu Fransa Hogenberga, widoczna na górze strony, umieszcza starcie przy wiatrakach Winschoten i datuje je na 24 maja; rocznica, jak przypomina Uniwersytet w Lejdzie, przypada 23 maja.⁸

Co stało się z ciałem Adolfa, pozostaje zagadką. Według Muzeum Uniwersyteckiego w Groningen wystawiono je najpierw w klasztorze, potem pochowano na zamku Wedde, a później przeniesiono do miasta w Niemczech. Często wymienia się Emden, ale nowe badania wskazują raczej na Oldenburg.⁹

Pierwsze zwycięstwo, nie punkt zwrotny

Heiligerlee pokazało, że hiszpańskich weteranów da się pobić, i dało powstaniu pierwsze zwycięstwo oraz pierwszego męczennika z rodu Nassau. Praktyczne skutki były niewielkie. Ludwik nie miał pieniędzy ani dział oblężniczych, by zdobyć Groningen, a jego nieopłaceni najemnicy byli bliscy buntu. Zemsta Alby przyszła szybko. 5 czerwca w Brukseli ścięto więzionych hrabiów Egmonta i Horna; Motley nazywa to jedynym rzeczywistym skutkiem zwycięstwa Ludwika. Potem Alba ruszył na północ z około 15 000 doborowych żołnierzy i 21 lipca przyparł armię Ludwika do Ems pod Jemmingen i ją zniszczył.¹⁰

Pollmann dowodzi, że Heiligerlee nie było rozstrzygające: po zwycięstwie Wilhelm Orański nadal nie miał poparcia w miastach, a jego kolejne próby militarne kończyły się porażkami. Bitwa stała się epopeją narodowej historii dopiero później, gdy w XVII i XIX wieku kształtowała się pamięć o powstaniu. Wojna, którą rzekomo rozpoczęła, trwała, z przerwą na rozejm, do 1648 roku.¹¹