Bitwa pod Jarnac 1569: strzał, który zabił księcia Kondeusza

Jarnac pamięta się nie tyle z samej walki, którą John Rickard nazywa katolickim zwycięstwem o niewielkich skutkach, ile z jednej śmierci. Ludwik Burbon, książę Kondeusz, książę krwi i wódz wojskowy francuskich protestantów, zginął już po oddaniu szpady, a sposób, w jaki go zabito, odbijał się echem w obu obozach przez lata.²

Trzecia wojna

We wrześniu 1568 roku korona zakazała edyktem z Saint-Maur kultu protestanckiego. Dla hugenotów było to wypowiedzenie wojny: Kondeusz i admirał Gaspard de Coligny wycofali się do La Rochelle i z pomocą Wilhelma Orańskiego zajęli miasta w Poitou i Saintonge. Po zimowym rozejmie starcie z armią królewską wydawało się nieuniknione.³ › Bitwa pod Heiligerlee, 1568

Wiosną 1569 roku hugenoci chcieli połączyć główną armię z armią południową, tak zwaną armią wicehrabiów. Kondeusz ruszył z Niort na południe, nad Charente, i obsadził Cognac oraz leżące w górę rzeki mniejsze Châteauneuf. Armia królewska, dowodzona formalnie przez Henryka, księcia Andegawenii, brata króla i przyszłego Henryka III, a w praktyce kierowana radami doświadczonego marszałka Gasparda de Saulx-Tavannes, nadciągnęła z kwater zimowych nad Loarą, przeprawiła się przez Charente wyżej, pod Ruffec, i zajęła Châteauneuf, gdzie zaczęto naprawiać most. Henryk, jak zauważa Rouget, miał ledwie osiemnaście lat.⁴

Nocą przez rzekę

Hugenoci byli niebezpiecznie rozproszeni. Coligny ze strażą przednią stał koło Bassac, w dół rzeki od Châteauneuf; Kondeusz jeszcze dalej, pod Jarnac. W nocy z 12 na 13 marca armia królewska niepostrzeżenie przeszła Charente po moście odbudowanym poprzedniego dnia koło Châteauneuf. Rouget szacuje ją na 20 tysięcy, ze znakiem zapytania.⁵

Gdy Coligny zrozumiał, że książę Andegawenii jest już po tej stronie rzeki, kazał swoim oddziałom cofać się ku Kondeuszowi, ale rozkaz docierał do nich powoli. Armia królewska zepchnęła jego straż tylną pod Vibrac, Bassac i Triac, wzięła do niewoli La Noue i zagroziła bratu Coligny'ego, d'Andelotowi. Nie mogąc się wycofać, Coligny wezwał pomocy.⁶

Trzystu jeźdźców

Kondeusz odpowiedział z 300 jeźdźcami, których miał pod ręką. Rękę miał na temblaku, a nogę złamaną chwilę wcześniej przez kopnięcie konia, według Rougeta konia La Rochefoucaulda, a mimo to poprowadził szarżę na znacznie silniejsze oddziały królewskie. Po zaciętej walce został odcięty i musiał się poddać, podniósł przyłbicę i oddał szpadę katolickiemu szlachcicowi.⁷

Chwilę później strzelono mu w głowę od tyłu. Rickard pisze, że zabójcą był prawdopodobnie Montesquiou, kapitan straży księcia Andegawenii; Herodote.net nazywa go Josephem de Montesquiou, a historyk literatury François Rouget Françoisem de Montesquiou. Rouget zauważa, że współcześni oceniali ten czyn różnie: Agrippa d'Aubigné jako tchórzliwe okrucieństwo, Brantôme jako wypadek wojenny. Książę Andegawenii kazał potem wieźć ciało Kondeusza na grzbiecie osła, ku uciesze gawiedzi.⁸

Klęska, ale nie koniec

Do walki weszła tylko jazda hugenocka. Gdy nadeszła piechota i zobaczyła, że bitwa jest przegrana, przeprawiła się na południowy brzeg i cofnęła do Cognac; Coligny uszedł na zachód, do Saintes. Rouget, który mówi o około 400 pobitych żołnierzach straży tylnej, nazywa straty stosunkowo niewielkimi, ale dla sprawy protestanckiej był to ciężki cios: wielu ludzi zginęło lub trafiło do niewoli, a ona sama straciła wodza. Oprócz La Noue do niewoli dostali się przywódcy hugenoccy La Loue i Soubise.⁹

Coligny i Joanna d'Albret, królowa Nawarry, przywrócili armii ducha; jej syn Henryk, przyszły Henryk IV, był wtedy z wojskami protestanckimi. Oblężenie Cognac przez księcia Andegawenii się nie powiodło i wojna trwała dalej. Katolicka Francja rozbrzmiewała Te Deum, a poeci dworscy, jak Ronsard i Dorat, sławili księcia Andegawenii; wiersze hugenockie opłakiwały Kondeusza i zapewniały, że admirał wciąż siedzi w siodle. Pełnię królewskiego triumfu przyniosło dopiero Moncontour w październiku.¹⁰

Nazwa Jarnac zyskała też drugie życie. Po francusku coup de Jarnac to cios zdradziecki albo niespodziewany. Herodote.net zauważa, że jedni historycy wywodzą to wyrażenie od strzału Montesquiou, inni od pojedynku sądowego stoczonego przez barona de Jarnac w 1547 roku.¹¹