3 października 1569 roku pod Moncontour na północy Poitou armia króla Karola IX, dowodzona formalnie przez jego brata Henryka, księcia Andegawenii, rozgromiła hugenotów admirała Gasparda de Coligny. Było to jedno z wielkich zwycięstw katolików w czasie francuskich wojen religijnych. Coligny został ranny, jego niemiecką piechotę wycięli królewscy Szwajcarzy, a sprawa protestancka wydawała się przegrana. A jednak w ciągu roku Coligny zebrał nową armię i wywalczył pokój, który dał hugenotom wolność sumienia i cztery warowne miasta.
Wojna o wiarę
Od 1562 roku Francję rozdzierały wojny religijne, gdy rzeź zgromadzenia hugenotów w Vassy wywołała powstanie, a dwa wcześniejsze kompromisowe pokoje nie przetrwały. Trzecia wojna wybuchła w 1568 roku. Obie strony szukały pomocy za granicą: niemieccy książęta protestanccy przysłali hugenotom wojsko, a katolicką koronę wspierali Filip II hiszpański i papież.1
Rok 1569 od początku układał się dla protestantów źle. 13 marca pod Jarnac armia księcia Andegawenii pobiła hugenotów, a ich przywódca Ludwik, książę Condé, zginął; według Musée protestant spadł z konia, złamał nogę i został zabity przez jednego z oficerów księcia, gdy próbował się poddać. Odtąd Coligny sam przewodził sprawie hugenotów. Rickard pisze, że wbrew radzie Coligny'ego protestanci oblegali Poitiers od 27 lipca do 7 września, a gdy książę zagroził Châtellerault, Coligny musiał odstąpić od oblężenia. Manewrujące armie zeszły się nad rzeką Dive w pobliżu Moncontour.2 › Bitwa pod Jarnac, 1569
Bitwa
Liczebność armii zależy od tego, kogo czytamy. Historyk John Rickard podaje po stronie hugenotów około 6000 jazdy i 12 000 do 14 000 piechoty, a po stronie królewskiej 7000 do 8000 jazdy i 16 000 do 18 000 piechoty. Paryskie Musée protestant pisze o 70 000 żołnierzy armii królewskiej wraz ze szwajcarskimi najemnikami przeciw 16 000 hugenotów. Oba źródła zgadzają się, że protestanci mieli wyraźnie mniej wojska. Rickard dodaje, że choć dowództwo sprawował książę Andegawenii, faktycznie armią kierował zapewne doświadczony marszałek Gaspard de Tavannes.3
Według Rickarda dzień zaczął się dla Coligny'ego źle, zanim padł pierwszy strzał: rankiem 3 października jego niemieccy żołnierze zbuntowali się o żołd, a gdy przywrócono porządek, armia królewska była już blisko. Bitwę rozpoczęło starcie straży przednich. Coligny uderzył na królewską jazdę niemiecką i podobno zabił jej dowódcę, reńskiego hrabiego, ale sam został ranny i musiał zjechać z pola, by opatrzyć ranę.4
Rozstrzygający cios spadł na piechotę hugenotów. Niemieccy jeźdźcy protestantów, rajtarzy, natarli na królewskich pikinierów szwajcarskich, nie zdołali ich przełamać i uciekli. Szwajcarzy zwrócili się wtedy przeciw pozostawionym samym sobie niemieckim landsknechtom i według Rickarda zabili około 3800 z 4000. Sztych powyżej, wydany rok po bitwie, pokazuje właśnie tę chwilę: jazda królewska i Szwajcarzy zamykają czworobok landsknechtów. Po mniej więcej czterech godzinach armia hugenotów poszła w rozsypkę. Rickard szacuje straty hugenotów na około 8000 ludzi, z czego prawie połowę stanowili wycięci landsknechci. Musée protestant nazywa tę bitwę najbardziej gorzką klęską hugenotów.5
Zmarnowane zwycięstwo
Według Rickarda ocalałych wyprowadzili w bezpieczne miejsce do Niort Ludwik Nassau i niemiecki dowódca Wolrad von Mansfeld. Książę Andegawenii nie ścigał pokonanych. Od 10 października do 3 grudnia oblegał Saint-Jean-d'Angély, a Rickard uważa, że ta zwłoka zaszkodziła sprawie królewskiej tak samo, jak oblężenie Poitiers zaszkodziło hugenotom.6
Coligny dobrze wykorzystał ten czas. Britannica odnotowuje, że zebrał armię na południu Francji i dotarł aż do górnej Sekwany. Musée protestant dodaje, że w czerwcu 1570 roku armia protestancka zwyciężyła pod Arnay-le-Duc, a gdy droga na Paryż wydawała się otwarta, Katarzyna Medycejska zabiegała o rozejm. Pokój w Saint-Germain podpisano 8 sierpnia 1570 roku. Według Musée protestant dał on hugenotom wolność sumienia i na dwa lata cztery warowne miasta: La Rochelle, Cognac, La Charité-sur-Loire i Montauban. Britannica nazywa ten pokój bardzo korzystnym dla hugenotów.7 › Bitwa morska pod Saint-Martin-de-Ré, 1622
Nie przetrwał długo. Dwa lata później Coligny zginął w nocy świętego Bartłomieja i wojny wybuchły na nowo.8
Także tego dnia
- 1861: Bitwa nad Greenbrier River. W górach zachodniej Wirginii wojska Unii generała Josepha Reynoldsa zaatakowały pozycje konfederatów w Camp Bartow nad rzeką Greenbrier w czasie wojny secesyjnej.
