Bitwa pod Pawią 1525: dzień, w którym pojmano króla Francji

Rankiem 24 lutego 1525 roku w otoczonym murem zwierzyńcu na północ od Pawii w Lombardii armia króla Francji Franciszka I została rozbita przez wojska cesarsko-hiszpańskie Karola V. Do końca poranka zginęło wielu najsłynniejszych francuskich możnych, a sam król trafił do niewoli. Była to rozstrzygająca bitwa wojny włoskiej z lat 1521-1526 i jedna z pierwszych wielkich bitew, o których przesądziła ręczna broń palna.²

Dlaczego Pawia? Oblężenie w środku zimy

Wojny włoskie były długą rywalizacją francuskich Walezjuszy z Habsburgami o panowanie nad Italią, a najcenniejszą stawką było Księstwo Mediolanu. W październiku 1524 roku Franciszek przekroczył Alpy z armią, którą współczesne opracowania szacują na około 29 000-30 000 Francuzów, Szwajcarów, Włochów i Niemców. Zamiast ścigać pobitą armię cesarską, postanowił oblegać Pawię, drugie miasto księstwa, i do 28 października otoczył ją ze wszystkich stron. Załogą liczącą około 6000 ludzi dowodził hiszpański weteran Antonio de Leyva.³ › Bitwa pod Bicoccą, 1522

Francuzi postanowili wziąć miasto głodem i oblężenie przeciągnęło się na całą zimę. Tymczasem Franciszek sam się osłabiał. Wysłał na południe, pod wodzą księcia Albany, silny oddział, który miał zagrozić Neapolowi: według jednego przekazu 10 000, według innego 15 000 ludzi. Przed bitwą stracił też kilka tysięcy Szwajcarów, którzy odeszli lub zdezerterowali.⁴

Armie i dowódcy

Pod koniec stycznia 1525 roku zebrała się cesarska armia odsieczy licząca ponad 20 000 ludzi. Formalnie dowodził nią Karol de Lannoy, wicekról Neapolu, ale faktyczną władzę w dużej mierze sprawował Fernando Francesco d'Ávalos, markiz Pescary. U ich boku byli Karol de Bourbon, francuski książę, który w 1523 roku przeszedł na stronę cesarza, gdy Franciszek próbował przejąć większość jego dziedzictwa, oraz Georg von Frundsberg, który przyprowadził z Niemiec świeżych lancknechtów. Francuzi mieli własne głośne nazwiska: weteranów La Palice'a i La Trémoille'a, admirała Bonniveta oraz Czarnej Bandy, czyli niemieckich lancknechtów na francuskim żołdzie.⁵

Dokładne liczby są niepewne. W dniu bitwy obie strony mogły mieć zbliżone siły, każda gdzieś między 20 000 a 28 000 ludzi, licząc z załogą Leyvy; kronikarze i współcześni historycy podają różne sumy.⁶

Nocny marsz do zwierzyńca

Duża część armii francuskiej obozowała w parku Viscontich, dawnym rewirze łowieckim na północ od miasta, otoczonym wysokim murem, którego obwód źródła szacują na około 15-21 kilometrów; w jego sercu stał ufortyfikowany pałacyk Mirabello. W nocy z 23 na 24 lutego cesarscy obeszli mur od zewnątrz, a ich działa ostrzeliwały francuskie linie oblężnicze, by zagłuszyć ruch. Saperzy przebili mur w pobliżu San Genesio; trwało to dłużej, niż planowano, więc o świcie wojsko wciąż jeszcze wlewało się przez wyłom.⁷

Świt: działa, żandarmi i arkebuzerzy

Początkowo poranek układał się po myśli Francuzów. Artyleria Galiota de Genouillac zaskoczyła cesarską piechotę na otwartym terenie i zadała jej poważne straty. Wtedy Franciszek zebrał ciężką jazdę, opancerzonych żandarmów, i osobiście poprowadził ich na cesarską konnicę. Szarża rozproszyła jazdę przeciwnika, ale zaniosła króla na linię strzału własnych dział, które musiały zamilknąć.⁸

Wśród zagajników i nierównego terenu parku żandarmi natknęli się na hiszpańskich arkebuzerów, którzy strzelali zza osłon, kładąc konie i jeźdźców. Współczesny bitwie żydowski kronikarz Józef ben Jozue ben Meir pisze, że cesarscy dowódcy rozmieścili strzelców wśród własnej jazdy, by razili francuskich konnych. Przyparty, bez miejsca na zwrot, otoczony pikami i lufami, kwiat francuskiego rycerstwa został wycięty.⁹

Dlaczego Franciszek I przegrał bitwę pod Pawią?

Franciszek przegrał, bo cesarscy zaskoczyli go nocnym wtargnięciem do zwierzyńca, a jego własna szarża zasłoniła francuskie działa i wprowadziła żandarmów w zadrzewiony teren, gdzie wystrzelali ich hiszpańscy arkebuzerzy. Szwajcarzy ustąpili, Frundsberg rozbił Czarną Bandę, załoga Leyvy uderzyła z miasta, a francuska straż tylna opuściła pole.

Załamanie i niewola

Gdzie indziej francuska piechota również przegrywała. Lancknechci Frundsberga pokonali Czarną Bandę, Niemców w służbie Francji. Leyva wyszedł z Pawii i uderzył na linie oblężnicze; stojący tam Szwajcarzy rzucili się do ucieczki, wielu na zerwany most na Ticino, a setki utonęły w rzece. Książę Alençon wycofał się ze strażą tylną, mniej więcej jedną trzecią armii, nie wchodząc do walki.¹⁰

Franciszek walczył, dopóki nie zabito pod nim konia; upadł i został pojmany. Paolo Giovio wymienił później trzech hiszpańskich żołnierzy jako tych, którzy go schwytali, a króla przekazano wicekrólowi Lannoyowi. Wśród zabitych byli Bonnivet, La Palice i La Trémoille, a także Richard de la Pole, ostatni pretendent Yorków do tronu Anglii, oraz Franciszek Lotaryński, jeden z dowódców Czarnej Bandy. Do niewoli trafił między innymi Anne de Montmorency. Bitwa skończyła się przed południem. Był to dzień 25. urodzin Karola V, urodzonego 24 lutego 1500 roku.¹¹

Ilu zginęło pod Pawią?

Żadna liczba nie jest pewna. Współczesna kronika Józefa ben Jozuego ben Meira mówi o około 8000 zabitych, przy około 800 poległych po stronie cesarskiej. Szwajcarski Leksykon Historyczny szacuje straty francuskie na około 10 000 zabitych, z czego połowa to Szwajcarzy, i mniej więcej tylu jeńców, przy około 1000 zabitych cesarskich; biblioteki miejskie Pawii również podają 10 000 poległych Francuzów.¹²

Strona francuska

Dla Francji Pawia była katastrofą szlachty. Franciszek wybrał zimowe oblężenie zamiast pościgu za pobitym wrogiem, podzielił armię, a potem zaufał rycerskiej szarży. Współcześni i późniejsi autorzy szukali winnych: jak zauważa J. Rickard, kozłem ofiarnym uczyniono później księcia Alençon, który ocalił jedną trzecią wojska. Francuska pamięć zrobiła jednak z klęski także opowieść o odwadze, zbudowaną wokół listu uwięzionego króla do matki.¹³

Strona cesarska i hiszpańska

Dla dowódców Karola V Pawia była nagrodą za śmiały hazard: nocny marsz przed frontem wroga i atak przez mur. Wielomiesięczna obrona Leyvy dała na to czas. Zwycięstwo uczczono w sztuce. Stany Brabancji podarowały cesarzowi w 1531 roku serię siedmiu arrasów z bitwą, zaprojektowanych przez Bernarda van Orleya i utkanych w brukselskiej pracowni Dermoyenów. W pamięci hiszpańskiej i włoskiej Pawia stała się dowodem, że zdyscyplinowana piechota z bronią palną może pokonać najlepszą ciężką jazdę Europy.¹⁴

„Wszystko stracone prócz honoru”: co naprawdę napisał Franciszek

Słynne zdanie „Tout est perdu, fors l'honneur” nie wyszło spod pióra Franciszka. W liście do matki, Ludwiki Sabaudzkiej, która rządziła Francją pod jego nieobecność, napisał, że ze wszystkiego pozostały mu tylko honor i ocalone życie. Pierre Royer zauważa na łamach „Conflits”, że król nigdy nie napisał krótkiej wersji; skrót pojawił się w XVII-wiecznym żywocie Karola V, a znane dziś brzmienie wywodzi się od pisarza Legranda d'Aussy z 1779 roku.¹⁵

Następstwa: traktat madrycki

Franciszka wywieziono do Hiszpanii i więziono w Madrycie. Aby odzyskać wolność, podpisał w 1526 roku traktat madrycki, zrzekając się roszczeń we Włoszech i oddając Burgundię. Uwolniono go w marcu 1526 roku, a dwóch najstarszych synów zostało w Hiszpanii jako zakładnicy. Po powrocie wypowiedział traktat i przystąpił do Ligi z Cognac przeciw Karolowi. W sierpniu 1526 roku Węgry uległy Turkom pod Mohaczem, a ponad sto lat później hiszpańska piechota poniosła własną klęskę pod Rocroi.¹⁶

Pole bitwy dziś

Na terenie dawnego zwierzyńca na północ od miasta leży dziś park nad Vernavolą wokół Mirabello. Zamek Mirabello wciąż stoi, ale według FAI większość budowli rozebrano w 1857 roku, zachowało się tylko jedno skrzydło, a gmach jest opuszczony i niszczeje. Miejscowa tradycja, odnotowana przez biblioteki miejskie Pawii, głosi, że Franciszka przetrzymywano najpierw w Cascina Repentina koło San Genesio, gdzie wydarzenie upamiętnia tablica. Pawia należy do największych bitew wczesnej nowożytności, ma też miejsce wśród największych bitew Francji, a szarża żandarmów to przestroga w historii wielkich szarż kawalerii.¹⁷