Bitwa pod Bicoccą 1522: wąwóz, który złamał szwajcarskie piki

Przez pół wieku szwajcarscy pikinierzy byli najgroźniejszą piechotą Europy. Pod Bicoccą, u bram Mediolanu, zatrzymała ich polna droga, wał ziemny i cztery szeregi hiszpańskich arkebuzerów. Jeden z historyków nazwał tę bitwę narodzinami nowoczesnej siły ognia piechoty.²

Mediolan między Francją a cesarzem

Franciszek I zdobył Księstwo Mediolanu pod Marignano w 1515 roku, a wraz z nim przewagę we Włoszech. Karol V, obrany cesarzem w 1519 roku i już wcześniej król Hiszpanii, był zdecydowany je odebrać. Gdy w 1521 roku znów wybuchła wojna, armia papieska i cesarska pod wodzą weterana kondotierów Prospera Colonny ruszyła na Mediolan, a w listopadzie 1521 roku francuski dowódca Odet de Foix, wicehrabia de Lautrec, oddał miasto.³ › Bitwa pod Fornovo, 1495

Kłopotem Lautreca były pieniądze. W Mediolanie miał 10 tysięcy szwajcarskich najemników, ale środki tylko na 6 tysięcy, a według Szwajcarskiego Muzeum Narodowego sprzedał własne rzeczy, w tym łańcuch Orderu Świętego Michała, by spełnić ich żądania. Zimą Franciszek zaciągnął kolejnych 16 tysięcy Szwajcarów ze wszystkich kantonów poza Zurychem, który pod wpływem kaznodziei Ulricha Zwinglego odwrócił się od handlu najemnikami. Z Czarnymi Bandami Giovanniego de' Medici, francuskimi żandarmami i Wenecjanami Lautrec mógł wystawić około 25 tysięcy ludzi przeciw 18 tysiącom Colonny.⁴

Colonna się okopuje

Lautrec nie chciał atakować. Próbował przeciąć łączność Colonny i zmusić go do odwrotu, najpierw pod klasztorem Certosa przy drodze do Pawii, potem marszem w stronę Monzy. Colonna zajął park Bicocca, gospodarstwo około 6 kilometrów na północ od Mediolanu; dwór stoi do dziś w granicach miasta jako Villa Arcimboldi. Lewe skrzydło osłaniały mu bagna, prawe głęboki rów nawadniający i wąski kamienny most, a przed frontem biegła ze wschodu na zachód polna droga, przez lata wyżłobiona kołami wozów na kilka stóp poniżej pól.⁵

Saperzy Colonny pogłębili drogę, a ziemią usypali stromy wał na jej południowym brzegu, z działami rozstawionymi co pewien odstęp. Za wałem stali w czterech szeregach hiszpańscy arkebuzerzy markiza Pescary, za nimi hiszpańscy pikinierzy i niemieccy landsknechci Georga von Frundsberga. Jazda czekała z tyłu. Front miał około 550 metrów długości.⁶

Żołd, powrót albo bitwa

Szwajcarzy nie dostali żołdu od początku roku. Gdy 26 kwietnia armie stanęły naprzeciw siebie, postawili Lautrecowi ultimatum: natychmiast zapłacić, puścić ich do domu albo następnego ranka zaatakować. Ich wódz, berneński kapitan Albert vom Stein, domagał się bitwy. Lautrec, który zamierzał wziąć Colonnę głodem, nie mógł sobie pozwolić na utratę połowy piechoty i się zgodził. Lockhart przytacza słowa szwajcarskich dowódców, że w 1513 roku pod Novarą szturmowali Francuzów wbrew beznadziejnej przewadze i tę pozycję też zdobędą.⁷

Pół godziny nad wąwozem

O świcie 27 kwietnia Czarne Bandy oczyściły przedpole z hiszpańskich harcowników. Potem ruszyło 8 tysięcy Szwajcarów w dwóch czworobokach po 4 tysiące, formalnie pod dowództwem młodego Anne'a de Montmorency. Kazał im się zatrzymać i zaczekać na francuskie działa. Odmówili i przyspieszyli kroku, a obie kolumny ścigały się, która pierwsza wedrze się w linię wroga.⁸

Artylerzyści Colonny ustawili poprzedniego wieczoru znaczniki odległości. Kule armatnie przeorywały zwarte szeregi i według Lockharta co najmniej tysiąc Szwajcarów zginęło albo konało, zanim doszli do drogi. Nad wąwozem pierwsze szeregi stanęły jak wryte, zaskoczone jego głębokością i wysokością wału za nim. Gdy zeskakiwali w dół, pierwszy szereg arkebuzerów oddał salwę w stłoczony tłum, potem drugi, trzeci i czwarty, każdy wysuwając się kolejno do przodu. Nieliczni, którzy wdrapali się na wał, trafili na landsknechtów, dawnych wrogów, którzy nie brali jeńców.⁹

Po mniej więcej trzydziestu minutach Szwajcarzy ustąpili i się wycofali. Tymczasem brat Lautreca, Thomas de Foix, pan de Lescun, poprowadził 400 żandarmów drogą mediolańską w obejście cesarskiego prawego skrzydła, ale jazda Colonny czekała przy kamiennym moście i po krótkiej walce Francuzi zawrócili.¹⁰

Rachunek strat

Lockhart liczy 3000 ciał szwajcarskich w wąwozie i na przedpolu; Szwajcarskie Muzeum Narodowe podaje od 3000 do 4000 zabitych, w tym 22 kapitanów, wśród nich Alberta vom Steina i Arnolda Winkelrieda z Unterwalden. Montmorency został ciężko ranny. Legenda głosiła, że armia cesarska straciła jednego człowieka, kopniętego przez osła; w rzeczywistości jej straty wyniosły około 200 ludzi. Oficerowie Colonny namawiali go do pościgu, ale odmówił, bo większość armii Lautreca nie walczyła i wciąż była groźna. Po kilku dniach Szwajcarzy sami rozwiązali jego problem: 30 kwietnia ruszyli do domu.¹¹

Co zmieniła Bicocca

Bicocca nie zakończyła wojny. Rozstrzygająca klęska Francji we Włoszech przyszła trzy lata później pod Pawią. Skończyła jednak epokę, w której szwajcarskie kolumny pikinierów mogły liczyć na zmiażdżenie linii wroga samym impetem i odwagą, i pokazała, co potrafi masowy ogień broni palnej zza polowych umocnień. Lockhart widzi w niej pierwszą postać równania znanego lepiej z wojny secesyjnej i frontu zachodniego: okop plus siła ognia. W Szwajcarii, jak zauważa Szwajcarskie Muzeum Narodowe, klęska zaostrzyła gorzki spór o zaciąg najemników, a weterani bitwy pod Bicoccą walczyli w katolickiej armii, która w 1531 roku pobiła Zurych pod Kappel.¹² › Bitwa pod Pawią, 1525