14 marca 1590 roku król Francji Henryk IV, protestant, którego praw do tronu Liga Katolicka nie uznawała, stanął pod Ivry w Normandii naprzeciw armii Ligi dowodzonej przez księcia Mayenne'a. Henryk osobiście poprowadził swoją jazdę i w ciągu mniej więcej godziny konnica Ligi, z hiszpańskim kontyngentem hrabiego Egmonta, została rozbita; Egmont zginął. Zwycięstwo otworzyło drogę na Paryż, lecz miasto się obroniło i Henryk wjechał do niego dopiero w 1594 roku, gdy był już katolikiem.
Król bez stolicy
Po zamordowaniu Henryka III w 1589 roku korona przypadła jego kuzynowi, protestantowi Henrykowi z Nawarry, który przyjął imię Henryka IV. Liga Katolicka, skupiona wokół rodu Gwizjuszy i wspierana przez Hiszpanię, odmówiła mu posłuszeństwa. Jej armią dowodził Karol Lotaryński, książę Mayenne, brat księcia Gwizjusza zamordowanego rok wcześniej. Henryk pobił Mayenne'a pod Arques koło Dieppe 21 września 1589 roku, ale jesienią nie zdołał zdobyć Paryża.1
Wiosną 1590 roku Henryk obległ Dreux na zachód od Paryża, a Mayenne ruszył mu na odsiecz. Armie spotkały się rankiem 14 marca pod Ivry, kilka mil na północ od Dreux.2
Ilu ich było
Źródła zgadzają się, że Liga miała przewagę liczebną, ale nie co do jej rozmiarów. John Rickard z HistoryOfWar.org przypisuje Mayenne'owi 16 000 ludzi, 12 000 piechoty i 4000 jazdy, w tym hiszpański kontyngent pod wodzą Filipa, hrabiego Egmonta, wobec 11 000 Henryka, 8000 piechoty i 3000 jazdy. Francuski serwis historyczny Herodote pisze o siłach Mayenne'a trzykrotnie większych. Obie jazdy walczyły inaczej, zauważa Rickard: ludzie Egmonta byli kopijnikami, stworzonymi do impetu szarży, a jeźdźcy Henryka walczyli pistoletem i mieczem i lepiej radzili sobie w zwarciu.3
Bitwa i biały pióropusz
W relacji Rickarda po krótkim ostrzale artylerii królewskiej jazda Ligi przeszła do ataku, a potem jej główne siły starły się z eskadronem samego Henryka. Król wysunął się przed większość swoich ludzi i przez pewien czas był w prawdziwym niebezpieczeństwie, ale w ciągu mniej więcej godziny jazda Ligi została pobita i uciekała, a Henryk posłał w pościg odwód marszałka Birona. Piechota prawie nie weszła do walki. Wśród poległych był Egmont.4
Przed bitwą Henryk miał powiedzieć żołnierzom, że jeśli stracą sztandary, niech patrzą na jego pióropusz, bo zawsze znajdą go na drodze honoru i zwycięstwa. Herodote zwraca uwagę, że kronika w ogóle nie mówi, iż pióropusz był biały, a kolor dodali w XIX wieku autorzy, którzy połączyli go z białymi szarfami protestanckich towarzyszy Henryka spod Coutras. Poeta Guillaume de Salluste du Bartas napisał o tym zwycięstwie pieśń, którą historyk Paul Mironneau zalicza do źródeł legendy Henryka.5
Od Ivry do Paryża
Według Rickarda królewski raport podawał, że Liga straciła 1500 zabitych jeźdźców i 400 jeńców, a jej łączne straty mogły sięgnąć 4000, podczas gdy Henryk stracił około 500 ludzi. Henryk oszczędził Szwajcarów z armii Mayenne'a, ale niemieckich najemników wycięto.6
Bitwa nie dała Henrykowi stolicy. Król zabawił w Mantes, zanim ruszył na Paryż, a jego oblężenie miasta od 7 maja do 30 sierpnia 1590 roku zakończyło się niepowodzeniem. W 1593 roku Henryk przeszedł na katolicyzm, by zdobyć Paryż i zjednoczyć kraj. Koronował się w Chartres w lutym 1594 roku, a 22 marca 1594 roku wjechał do Paryża, jak odnotowuje Musée protestant. Edykt nantejski z 1598 roku, gwarantujący hugenotom tolerancję religijną, zakończył wojny religijne. Inne wielkie bitwy w dziejach Francji opisujemy w artykule o największych bitwach Francji.7
Uwaga o dacie: znaczna część katolickiej Europy, w tym Francja, przyjęła kalendarz gregoriański w 1582 roku, więc 14 marca 1590 roku to data według kalendarza gregoriańskiego.8
Uwaga: liczebność obu armii i straty różnią się w źródłach; tekst przy każdej liczbie podaje jej źródło.
Także tego dnia
- 1369: Bitwa pod Montiel. Pod Montiel w Kastylii wojska Henryka Trastámary, wspierane przez Francuzów Bertranda du Guesclina, pokonały króla Piotra I w kastylijskiej wojnie domowej.
