Co wydarzyło się pod Montiel?
14 marca 1369 roku pod Montiel w La Manchy Henryk z Trastamary i bretoński kapitan Bertrand du Guesclin zaskoczyli armię króla Piotra I Kastylijskiego, przyrodniego brata Henryka, maszerującą na odsiecz oblężonemu Toledo. Armia Piotra się rozpierzchła, a król zamknął się w zamku Montiel. W nocy 23 marca wyszedł na spotkanie w namiocie w obozie Du Guesclina, gdzie Henryk zabił go sztyletem i został jedynym królem Kastylii.1
Sama bitwa była krótka. Sławę Montiel zawdzięcza temu, co stało się potem: król Kastylii zginął z ręki przyrodniego brata, który zabrał mu koronę. Zwycięstwo Henryka dało początek nowej dynastii królewskiej, Trastamarom.2
Dwaj przyrodni bracia
Piotr I, przez wrogów zwany Okrutnym, został królem Kastylii w 1350 roku. Jego długie panowanie, jak zauważa Cecilia Devia z Uniwersytetu w Buenos Aires na podstawie kroniki Pedra Lópeza de Ayali, było niemal nieustanną wojną: z nieślubnym przyrodnim bratem Henrykiem, hrabią Trastamary, z Aragonią i z Maurami, z których niektórzy bywali jego sojusznikami. Kastylia była uwikłana w wojnę stuletnią: Anglia popierała Piotra, a Francja Henryka.3 › Piotr I Okrutny
Henryk już raz, z pomocą Francuzów, pozbawił Piotra tronu. Ten zwrócił się do Anglików. Pod Nájerą w 1367 roku armia angielska Edwarda, Czarnego Księcia, rozbiła wojsko Henryka i przywróciła Piotrowi tron, ale wkrótce znów popadł w kłopoty. Henryk ruszył ponownie z Aragonii z 3000 jazdy i 6000 piechoty, zajął Burgos i León i obległ Toledo. W listopadzie 1368 roku Karol V, król Francji, zawarł z nim sojusz i obiecał przysłać Du Guesclina z 500 kopiami.4
Zaskoczenie w La Manchy
Piotr, który trzymał południe, sprzymierzył się z królem Grenady, którego wojska pustoszyły Andaluzję, i na początku marca 1369 roku ruszył z Sewilli na północ, na odsiecz Toledo. Za radą Du Guesclina Henryk zostawił część armii pod miastem i z najlepszymi oddziałami wyszedł mu naprzeciw. Froissart, kronikarz wojny stuletniej, ocenia siły Henryka na 6000 ludzi wobec sześciokrotnie liczniejszego przeciwnika.5
Zwiadowcy Henryka znaleźli armię królewską rozciągniętą w marszu pod Montiel. Według Ayali, przytaczanego przez XIX-wiecznego wydawcę Froissarta Siméona Luce'a, komendant zamku Montiel Garci Morán ostrzegł Piotra poprzedniej nocy, że o dwie mile widać wielkie ognie; były to pochodnie straży przedniej Du Guesclina, a Piotr ostrzeżenie zlekceważył. Atak nastąpił o pierwszej godzinie dnia, w środę 14 marca.6
Froissart opowiada o wielkiej rzezi: Bretończycy i rycerze aragońscy dokazują cudów, żydowskie oddziały Piotra od razu uciekają, łucznicy z Grenady zadają ciężkie straty, Piotr rąbie toporem, a na polu zostaje 24 tysiące zabitych. Luce zwraca uwagę, że Ayala mówi coś przeciwnego: niemal nikt znaczny nie zginął, jedynie rycerz z Kordoby Juan Ximénez, bo wielu ludzi Piotra było jeszcze na kwaterach po wsiach, a reszta uciekła z nim do zamku. Luce zauważa też, że Froissart błędnie datował bitwę na sierpień 1368 roku.7
Noc 23 marca
Zamek Montiel był silny, ale, według Froissarta, miał żywność tylko na cztery dni. Henryk i Du Guesclin otoczyli go ścisłą blokadą. Co było dalej, dwaj kronikarze opowiadają różnie. U Froissarta Piotr próbował wymknąć się o północy i został schwytany przez francuskiego rycerza, Bègue'a de Villaines, który pilnował ścieżki.8
W wersji Ayali, streszczonej przez Luce'a i analizowanej przez Devię, Piotr wysłał jednego ze swoich rycerzy, Mena Rodrígueza de Sanabrię, by zaoferował Du Guesclinowi Sorię, Atienzę, Almazán i inne miasta oraz 200 tysięcy złotych dobli, jeśli wyprowadzi go w bezpieczne miejsce. Du Guesclin powiedział o tym Henrykowi i udał, że przyjmuje ofertę. Devia opisuje starannie zastawioną przez Henryka pułapkę, z początkowo niechętnym udziałem Du Guesclina; Piotr zdaje się przeczuwać podstęp, a jednak nie potrafi mu się oprzeć.9
Obie wersje kończą się w namiocie. Piotra zaprowadzono do namiotu bretońskiego kapitana, według Froissarta Yvona de Lakoueta, a Henryk przybył natychmiast. U Ayali bracia początkowo się nie poznali; potem Piotr sam się przedstawił, a Henryk uderzył go sztyletem w twarz i zadał kolejne ciosy, które go zabiły. U Froissarta obaj mocują się, Piotr jest górą, dopóki aragoński wicehrabia Rocaberti nie ściąga go z Henryka, a ten zadaje cios sztyletem; anonimowy autor kataloński także przypisuje udział Rocabertiemu.10
Nowa dynastia
Nazajutrz komendant Montiel poddał zamek, a Toledo otworzyło bramy. Du Guesclin został konetablem Kastylii i otrzymał Sorię, a 4 maja 1369 roku Henryk nadał mu tytuł księcia Moliny. Devia przekonuje, że kanclerz Ayala stał się najświetniejszym głosem propagandy Trastamarów, zmieniając prawowitego króla w potwora, a uzurpatora w narzędzie Opatrzności. Kastylia stanęła odtąd u boku Francji przeciw Anglii w kolejnej fazie wojny stuletniej.11
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; John Rickard, „Battle of Najera, 3 April 1367”. ↩
- John Rickard, „Battle of Najera, 3 April 1367”; Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”. ↩
- Jean Froissart, „Sommaire, chapitre”; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; John Rickard, „Battle of Najera, 3 April 1367”. ↩
Źródła
- Jean Froissart, Chroniques, tom VII (1367 do 1370), wyd. Siméon Luce, Société de l'histoire de France, Project Gutenberg, „Sommaire, chapitre: Bataille de Montiel, mort de don Pèdre (§§ 595 do 600), z przypisami wydawcy” (po francusku)
- Cecilia Devia, Universidad Católica Argentina, Jornadas Internacionales de Literatura Española Medieval, 2011, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas” (po hiszpańsku)
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Battle of Najera, 3 April 1367”
