Piotr I Okrutny: król Kastylii zwany Okrutnym i Sprawiedliwym

Chłopiec na tronie i podzielona rodzina

Piotr urodził się w Burgos 30 sierpnia 1334 roku jako syn króla Alfonsa XI i królowej Marii Portugalskiej, a tron objął w 1350 roku, mając piętnaście lat. Jego ojciec miał kilkoro dzieci z kochanką Leonorą de Guzmán, wśród nich Henryka, hrabiego Trastamary, i jego bliźniaka Fadrique. Cecilia Devia z Uniwersytetu w Buenos Aires zwraca uwagę, że Alfons trzymał jedynego prawowitego syna i jego matkę na dystans, więc po jego śmierci można się było spodziewać oporu bastardów, przede wszystkim Henryka.²

Przez pierwsze lata rzeczywistą władzę sprawował możny portugalskiego pochodzenia, Juan Alfonso de Alburquerque. Leonora de Guzmán trafiła do więzienia i w 1351 roku zginęła gwałtowną śmiercią, najpewniej z rozkazu królowej matki. W czerwcu 1353 roku Piotr poślubił w Valladolid francuską księżniczkę Blankę de Bourbon, ale po kilku dniach ją porzucił i wrócił do kochanki Marii de Padilla, matki jego córek Beatriz, Konstancji i Izabeli. Blankę osadzono w Arévalo. Porzucenie Blanki dało Henrykowi i koalicji wielkich możnych pretekst i w 1354 roku byli już w otwartym buncie.³

Wojna dwóch Piotrów

Piotr pokonał buntowników, a Henryk w 1356 roku wyjechał do Francji. W tym samym roku spór o statki zajęte w Sanlúcar de Barrameda wywołał długą wojnę z Piotrem IV Aragońskim, zwaną wojną dwóch Piotrów. Julio Valdeón Baruque w słowniku biograficznym hiszpańskiej Królewskiej Akademii Historii śledzi jej zmienne koleje: Kastylia zdobyła Tarazonę w marcu 1357 roku, w czerwcu 1359 roku jej flota obległa nawet Barcelonę, ale we wrześniu 1359 roku wojska Piotra zostały pobite pod Aravianą przez Aragończyków i ludzi Henryka. W kwietniu 1360 roku Piotr rozbił pod Nájerą armię Henryka, która wtargnęła do Kastylii. Pokój z 1361 roku nie przetrwał, a gdy po 1365 roku walki wreszcie wygasły, Aragonia otwarcie wspierała Henryka.⁴

Wojna wciągnęła też Kastylię w wojnę stuletnią. Kastylijskie okręty były ważne dla francuskiej strategii morskiej, zauważa John Rickard, co dało Anglii powód, by opowiedzieć się po którejś ze stron w Kastylii. W 1362 roku Piotr podpisał traktat londyński z Edwardem III Angielskim.⁵

Dlaczego Okrutny?

Kronikarz Pedro López de Ayala opisuje Piotra jako wysokiego, jasnowłosego, z lekką wadą wymowy, niestrudzonego myśliwego i żołnierza, który mało sypiał, kochał wiele kobiet i był chciwy skarbów, i dodaje, że zabił wielu w swoim królestwie, z czego wzięło się całe zło. W 1358 roku w Sewilli Piotr kazał stracić przyrodniego brata Fadrique, mistrza zakonu Santiago, a według Ayali zasiadł potem do posiłku przed jego ciałem. Devia liczy trzech przyrodnich braci Piotra zabitych z jego rozkazu przed jego własną śmiercią: Fadrique oraz młodszych Juana i Pedra. Blanka de Bourbon zmarła w 1361 roku, najpewniej otruta.⁶

Jego obrońcy widzieli to inaczej i nazywali go el Justiciero, Sprawiedliwym, królem, który karał możnych. Valdeón widzi w nim władcę, który próbował kontynuować dzieło ojca, wzmacniając władzę królewską, a którego fatalną wadą był osobisty styl rządów, odpychający do obozu wroga nawet wiernych stronników. Propaganda Henryka atakowała Piotra także jako przyjaciela Żydów i muzułmanów: jego skarbnikiem był żydowski finansista Samuel ha-Lewi, synagoga del Tránsito w Toledo nosi inskrypcję wysławiającą króla, utrzymywał dobre stosunki z muzułmańską Grenadą, a swój pałac w sewilskim Alkazarze wypełnił sztuką mudéjar.⁷

Wygnanie i Nájera

Wiosną 1366 roku Henryk wkroczył do Kastylii z pomocą francuską i aragońską i kazał obwołać się królem w klasztorze Las Huelgas w Burgos. Piotr porzucał kolejno Burgos, Toledo i Sewillę, a w sierpniu 1366 roku był już w Bajonnie. We wrześniu zawarł w Libourne układy z Edwardem, Czarnym Księciem, następcą angielskiego tronu: w zamian za angielską armię obiecał dużą sumę pieniędzy, władztwo Biskajów i port Castro Urdiales.⁸

3 kwietnia 1367 roku armia angielsko-kastylijska rozgromiła Henryka pod Nájerą. Valdeón podkreśla, że rozstrzygnęli angielscy łucznicy; Ayala liczy do czterystu poległych zbrojnych, a bretoński kapitan Bertrand du Guesclin dostał się do niewoli, podczas gdy Henryk zbiegł. Rickard podsumowuje: zwycięstwo przywróciło Piotrowi tron, ale wkrótce znów go utracił.⁹

Droga do Montiel

Piotr nie zdołał zapłacić tego, co obiecał w Libourne, i w sierpniu 1367 roku Czarny Książę opuścił Hiszpanię, uwolniwszy wcześniej Du Guesclina. We wrześniu Henryk wrócił przez Calahorrę. Miasto za miastem przechodziło na jego stronę, na początku 1368 roku trzymał już środek królestwa i oblegał Toledo. 20 listopada 1368 roku zawarł z Francją traktat w Toledo, na mocy którego Du Guesclin wrócił do niego. Piotr zwrócił się do Grenady, ale grenadyjskie najazdy, które spaliły Úbedę i część Jaén, tylko pchnęły chrześcijan Andaluzji w stronę Henryka.¹⁰

Na początku 1369 roku Piotr ruszył na północ, na odsiecz Toledo. 14 marca jego armię, w której byli także muzułmańscy wojownicy, rozbito pod Montiel, a król schronił się w zamku. Jego rycerz Men Rodríguez de Sanabria próbował kupić pomoc Du Guesclina ziemiami i pieniędzmi. W nocy z 22 na 23 marca obaj bracia stanęli twarzą w twarz w kwaterze Du Guesclina. Ayala pisze, że Henryk ugodził Piotra sztyletem w twarz, obaj upadli na ziemię, a Henryk zadawał kolejne ciosy, aż Piotr skonał.¹¹

Kronikę pisze zwycięzca

Henryk II założył nową dynastię, Trastamarów. Wiele z tego, co wiemy o Piotrze, pochodzi od Ayali, który później służył nowej dynastii jako kanclerz, a Devia dowodzi, że jego kronika to najświetniejszy wytwór propagandy Trastamarów: z prawowitego króla czyni potwora, a z uzurpatora narzędzie Opatrzności. Mimo to amerykańska historyczka Clara Estow, przytaczana przez Valdeóna, wciąż uznaje ją za najpełniejszą współczesną relację o tym panowaniu. Szczątki Piotra, kilkakrotnie przenoszone, spoczywają dziś w katedrze w Sewilli.¹²