Wojna stuletnia, 1337 do 1453

Przez ponad sto lat królowie Anglii i Francji walczyli o ziemie, o koronę i o lojalność francuskiej szlachty. Wojna wciągnęła Flandrię, Szkocję, Burgundię, Kastylię i Portugalię, toczyła się niemal wyłącznie na ziemi francuskiej i według Larousse'a przebiegła w dwóch wielkich falach, od 1337 do 1388 i od 1411 do 1453 roku, a w każdej po angielskim natarciu przychodziło francuskie odrodzenie.²

Przyczyny: księstwo, korona, wełna i Szkocja

Korzenie wojny tkwiły w prawie feudalnym. Królowie Anglii posiadali ziemie we Francji jako lennicy króla francuskiego, a na mocy traktatu paryskiego z 1259 roku Henryk III zachował księstwo Gujenny, czyli resztę Akwitanii wraz z Gaskonią, w zamian za hołd. Korona francuska przyjmowała odwołania od wyroków księcia i konfiskowała księstwo w 1294 i 1324 roku. 24 maja 1337 roku Filip VI skonfiskował je ponownie i tę datę zwykle uznaje się za początek wojny.³

Spór dynastyczny znacznie go poszerzył. Gdy w 1328 roku Karol IV zmarł bez syna, wygasła główna linia Kapetyngów. Edward III był jego siostrzeńcem po matce, Izabeli, ale zgromadzenie francuskich możnych wybrało Filipa Walezjusza, kuzyna w linii męskiej. Edward złożył Filipowi VI hołd w 1329 roku, lecz w październiku 1337 roku ogłosił, że korona francuska należy mu się z prawa, a w 1340 roku przyjął tytuł króla Francji.⁴

Miasta sukiennicze Flandrii zależały od angielskiej wełny i w 1340 roku Edward zawarł sojusz z ich przywódcą, Jakubem van Artevelde z Gandawy, przeciw profrancuskiemu hrabiemu. Francja z kolei od dawna wspierała Królestwo Szkocji przeciw angielskiej dominacji, a w 1336 roku Filip wysłał Szkotom pomoc. Ten sojusz francusko-szkocki, zwany Starym Przymierzem (Auld Alliance), trwał przez całą wojnę: szkocki najazd na Anglię zakończył się w 1346 roku pod Neville's Cross niewolą króla Dawida II, a w XV wieku wielu Szkotów walczyło w armiach francuskich. Historia wojskowa Szkocji doczeka się osobnej strony.⁵

Faza edwardiańska, 1337 do 1360

Pierwsze rozstrzygnięcie zapadło na morzu. 24 czerwca 1340 roku flota Edwarda zniszczyła pod Sluys u wybrzeży Flandrii flotę francuską, wzmocnioną okrętami kastylijskimi i genueńskimi, co na lata dało Anglikom panowanie nad przeprawami przez kanał La Manche. Od 1341 roku walki przeniosły się do Bretanii, gdzie obaj królowie poparli rywalizujących pretendentów.⁶

W lipcu 1346 roku Edward wylądował w Normandii, według szacunku Britanniki z około 4000 zbrojnych i 10 000 łuczników, zdobył Caen i ruszył w głąb kraju w stronę Paryża. Filip VI dopadł go 26 sierpnia pod Crécy, mając około 12 000 konnych rycerzy i wiele innych oddziałów. Anglicy walczyli pieszo na obronnym stoku, a ich łucznicy wybili najpierw genueńskich kuszników, a potem kolejne szarże francuskiej jazdy. Przebieg tego dnia opisuje szczegółowo nasz artykuł o bitwie pod Crécy.⁷

Następnie Edward obległ Calais, które głód zmusił do kapitulacji w sierpniu 1347 roku; miasto pozostało angielskie do 1558 roku. Czarna śmierć, która od 1347 roku zabiła być może trzecią część mieszkańców Europy, wstrzymała wielkie kampanie, a rozejmy przedłużano aż do 1355 roku.⁸

Gdy walki wróciły, najstarszy syn Edwarda, później nazywany Czarnym Księciem, poprowadził w 1355 roku niszczycielski rajd konny, tak zwaną chevauchée, z Bordeaux aż do Narbony. W 1356 roku znów ruszył na północ i 19 września pod Poitiers jego mniej liczna armia złożona z Anglików i Gaskończyków, ustawiona wśród zarośli i mokradeł, odparła serię francuskich ataków i wzięła do niewoli króla Jana II. Więcej w naszym artykule o bitwie pod Poitiers.⁹

Francja pogrążyła się w kryzysie, a w 1358 roku chłopi na północ od Sekwany podnieśli powstanie zwane żakerią. Gdy Edward nie zdołał w 1359 roku zdobyć Reims, strony uzgodniły warunki w Brétigny 8 maja 1360 roku, a w październiku zatwierdziły je w Calais. Edward miał zrzec się roszczeń do korony francuskiej w zamian za całą dawną Akwitanię oraz Calais i Ponthieu z pełną zwierzchnością, a okup za Jana ustalono na trzy miliony złotych écu.¹⁰

Faza karolińska, 1369 do 1389

Zrzeczeń obiecanych w Brétigny nigdy nie dopełniono, a Czarny Książę, rządzący Akwitanią od 1362 roku, zraził do siebie tamtejszą szlachtę. Gdy gaskońscy panowie odwołali się przeciw niemu do Karola V, króla od 1364 roku, ten przyjął ich apelację w czerwcu 1368 roku, a w 1369 roku wojna wybuchła na nowo.¹¹

Karol V, zwany Mądrym, prowadził wojnę inaczej. Za radą Bertranda du Guesclin, którego w 1370 roku mianował konetablem Francji, Francuzi unikali walnych bitew z głównymi armiami angielskimi, pozwalali długim angielskim rajdom wyczerpać się w spustoszonym kraju i odbierali miasta jedno po drugim, oblężeniem, przekupstwem i rokowaniami. Do 1375 roku ugoda z 1360 roku była w większości przekreślona, a w 1380 roku Anglikom zostało niewiele więcej niż Calais i wybrzeże wokół Bordeaux i Bajonny.¹²

W Kastylii o tron walczyli Piotr I i jego przyrodni brat Henryk Trastamara; Czarny Książę przywrócił Piotrowi władzę po bitwie pod Nájerą w 1367 roku, a Du Guesclin prowadził dla Henryka francuskie kompanie najemników. Zwycięstwo Henryka pod Montiel w 1369 roku przyciągnęło na stronę Francji flotę kastylijską, która w 1372 roku pokonała flotę angielską pod La Rochelle. Anglia odpowiedziała przez Portugalię: armia portugalska wsparta niewielkim oddziałem angielskich łuczników pobiła Kastylijczyków pod Aljubarrotą 14 sierpnia 1385 roku i zapewniła Portugalii niepodległość.¹³

Na oba trony weszli wkrótce chłopcy, a rozejm zawarty w Leulinghen 18 czerwca 1389 roku otworzył długą przerwę. Wojna odżyła dopiero wtedy, gdy Henryk IV w 1399 roku obalił Ryszarda II, a Francja za rządów cierpiącego na nawroty obłędu Karola VI pogrążyła się po 1407 roku w wojnie domowej Burgundczyków z Armaniakami.¹⁴

Faza lankasterska, 1415 do 1429

Henryk V, król od 1413 roku, wznowił roszczenia i wykorzystał francuską wojnę domową. W sierpniu 1415 roku wylądował u ujścia Sekwany, we wrześniu zdobył Harfleur i ruszył ku Calais. Pod Azincourt zastąpiła mu drogę armia francuska, którą 25 października pokonali jego łucznicy, ukryci za zaostrzonymi palami na wąskim, błotnistym polu między lasami, oraz jego zbrojni. Britannica podaje około 6000 Anglików przeciw 20 000 do 30 000 Francuzów, a Anne Curry szacuje obie armie na około 8500 i 12 000 ludzi. Więcej w naszym artykule o bitwie pod Azincourt.¹⁵

W 1417 roku Henryk wrócił i podbijał Normandię miasto po mieście, a w styczniu 1419 roku zajął Rouen. Zabójstwo Jana bez Trwogi, księcia Burgundii, przez ludzi delfina w Montereau we wrześniu 1419 roku pchnęło jego syna, Filipa Dobrego, do sojuszu z Anglią. Traktat w Troyes z 21 maja 1420 roku wydziedziczył delfina Karola, a Henryk, który poślubił córkę Karola VI Katarzynę, został regentem i dziedzicem Francji: oba królestwa miały mieć jednego króla.¹⁶

W praktyce Francja rozpadła się na trzy części, a delfin rządził z Bourges. Henryk zmarł 31 sierpnia 1422 roku, Karol VI w październiku, i królem obu państw został niespełna roczny Henryk VI, a regentem we Francji jego stryj Jan, książę Bedford. Armie Bedforda pobiły wojska francuskie i szkockie pod Cravant w 1423 roku i pod Verneuil 17 sierpnia 1424 roku, w jednej z najkrwawszych bitew wojny, a w październiku 1428 roku obległy Orlean, klucz do doliny Loary.¹⁷

Koniec wojny, 1429 do 1453

Przełom nastąpił pod Orleanem. Joanna d'Arc, chłopska dziewczyna z Domrémy, która mówiła, że posłał ją Bóg, dołączyła do armii odsieczy; Anglicy zwinęli oblężenie 8 maja 1429 roku, a 18 czerwca Francuzi rozgromili angielską armię pod Patay, gdzie do niewoli trafił John Talbot. Joanna nakłoniła następnie Karola do wyprawy do Reims przez ziemie opanowane przez wrogów i tam 17 lipca odbyła się jego koronacja. Jako namaszczony monarcha był w oczach większości poddanych prawowitym królem.¹⁸

W maju 1430 roku Joanna wpadła w ręce Burgundczyków pod Compiègne i została wydana Anglikom. Sąd kościelny w Rouen osądził ją za herezję i 30 maja 1431 roku spalono ją tam na stosie. Jej losy opisuje nasza biografia Joanny d'Arc.¹⁹

Traktatem w Arras z września 1435 roku Filip Dobry zawarł pokój z Karolem VII; w tym samym miesiącu zmarł Bedford, a w kwietniu 1436 roku Paryż otworzył bramy przed królem. Rozejm zawarty w Tours w 1444 roku dał Karolowi czas na zbudowanie stałej armii z opłacanych kompanii ordonansowych, wspartej przez wolnych łuczników i artylerię zreorganizowaną przez braci Jeana i Gasparda Bureau.²⁰

Gdy w 1449 roku rozejm upadł, Francuzi zajęli Normandię. 15 kwietnia 1450 roku pod Formigny pokonali około 3500 ludzi z odsieczy sir Thomasa Kyriella, a w sierpniu padł Cherbourg, ostatnia angielska twierdza w Normandii. Następna była Gujenna, związana z Anglią handlem winem z Bordeaux. Bordeaux poddało się w 1451 roku, ale w październiku 1452 roku przyjęło z powrotem angielską armię pod wodzą Talbota. 17 lipca 1453 roku Talbot zaatakował umocniony obóz francuski pod Castillon, broniony przez silną artylerię, i zginął; Bordeaux skapitulowało ostatecznie 19 października.²¹

Kluczowe postacie

Anglia. Edward III, król od 1327 do 1377 roku, rozpoczął wojnę. Jego syn Edward, Czarny Książę, zwyciężył pod Poitiers i zmarł w 1376 roku; przydomek pojawia się w źródłach dopiero w XVI wieku. Henryk V, król od 1413 do 1422 roku, wygrał pod Azincourt. Jego brat Jan, książę Bedford, był regentem we Francji do 1435 roku.²²

Francja. Filip VI, pierwszy król z dynastii Walezjuszy, przegrał pod Sluys i Crécy. Jego syn Jan II dostał się do niewoli pod Poitiers i zmarł w Anglii jako jeniec w 1364 roku. Karol V, król od 1364 do 1380 roku, stworzył nową flotę i odzyskał większość utraconych ziem. Karol VII, król od 1422 do 1461 roku, wydziedziczony w Troyes, zakończył wojnę zreformowaną armią.²³

Dowódcy i sojusznicy. Bretończyk Bertrand du Guesclin kierował odbudową francuskich pozycji w latach 70. XIV wieku aż do śmierci w 1380 roku. Joanna d'Arc pomogła przełamać oblężenie Orleanu. Filip Dobry, książę Burgundii od 1419 roku, trzymał w ręku szalę: jego sojusz dał Henrykowi V traktat w Troyes, a zmiana strony w Arras przesądziła o klęsce sprawy angielskiej. John Talbot, hrabia Shrewsbury, najważniejszy angielski dowódca ostatnich dziesięcioleci, dostał się do niewoli pod Patay i zginął pod Castillon.²⁴

Wynik

Wojnę wygrało Królestwo Francji. Do końca 1453 roku korona angielska straciła Normandię, Maine i Gujennę, a zachowała tylko Calais. Nigdy nie podpisano traktatu pokojowego; wojna skończyła się w praktyce rozejmem w Picquigny w 1475 roku, na mocy którego Edward IV wycofał się z Francji za opłatą, a monarchowie angielscy nosili tytuł królów Francji aż do 1801 roku.²⁵

Koszty poniosła przede wszystkim Francja, na której ziemi toczyły się walki. Larousse zauważa, że między 1300 a 1430 rokiem ludność obu królestw zmalała mniej więcej o połowę, wskutek wojny i zarazy razem. Korona francuska wyszła z wojny ze stałą armią i z prawem nakładania podatków bez zgody stanów.²⁶

Dziedzictwo

Wojna pomogła ukształtować dwa narody. Britannica stwierdza, że poczucie narodowe, zrodzone w tej długiej walce, stało się tak silne, że wszelka unia obu koron stała się niemożliwa; Larousse podkreśla wzajemną wrogość obu ludów, koniec francuszczyzny jako języka angielskiego dworu i narodziny francuskiego uczucia narodowego, którego głównym symbolem jest Joanna d'Arc. Obie pamięci wciąż czerpią z tej wojny, od Henryka V Szekspira po kult Joanny. Nasze strony o historii wojskowej Brytanii i Francji umieszczają ją w dłuższej opowieści.²⁷

Do najsłynniejszej broni tej wojny trzeba podejść ostrożnie. Długi łuk, zapewne walijskiego pochodzenia, strzelał znacznie szybciej niż kusza, około 10 do 12 strzał na minutę wobec dwóch lub trzech bełtów, i angielscy łucznicy rzeczywiście rozstrzygnęli bitwy pod Crécy i Poitiers. Zwyciężali jednak w obronie, za palami, żywopłotami lub rowami i u boku spieszonych zbrojnych; pod Azincourt błoto i wąskie pole znaczyły tyle samo co strzały. Anne Curry nie znajduje żadnego współczesnego świadectwa gestu dwóch palców, który miał się narodzić pod Azincourt. Dalej prowadzi nasze porównanie długiego łuku i kuszy.²⁸

Proch nie zakończył też po prostu epoki łuku. Anglicy mieli zapewne działa już pod Crécy, ale przez większą część wojny artyleria służyła do oblężeń. Pod Formigny angielska linia przez około trzy godziny odpierała Francuzów, mimo ich dział, i załamała się dopiero po nadejściu posiłków; pod Castillon Talbot przegrał, atakując czołowo umocniony obóz. Długi łuk pozostał w angielskiej służbie jeszcze w XVI wieku: z wraku tudorowskiego okrętu Mary Rose wydobyto 172 łuki.²⁹

Klęska wstrząsnęła też Anglią. Utrata Normandii obaliła w 1450 roku księcia Suffolk, podsyciła bunt Jacka Cade'a i zaostrzyła spory, z których wyrosła wojna Dwóch Róż z lat 1455 do 1485, zakończona pod Bosworth. Calais pozostało ostatnim angielskim przyczółkiem na kontynencie, dopóki książę Gwizjusz nie zdobył go na początku 1558 roku.³⁰

Bitwy wojny stuletniej

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach tej wojny i towarzyszących jej wojen w Kastylii i Portugalii.

1. 1346
   Bitwa pod Crécy 1346Królestwo Anglii kontra Królestwo Francji

   Angielskie długie łuki rozbijają francuskie rycerstwo.

   
2. 1356
   Bitwa pod Poitiers 1356Anglia kontra Francja

   Jak łucznicy Czarnego Księcia pokonali większą armię francuską i pojmali króla Jana II.

   
3. 1415
   Bitwa pod Azincourt 1415Królestwo Anglii kontra Królestwo Francji

   Schorowana armia angielska w mniejszości, burza strzał i morze błota, które pochłonęło kwiat francuskiego rycerstwa.

   
4. 1424
   Bitwa pod Verneuil, 1424Królestwo Anglii kontra Francja delfina i armia szkocka

   17 sierpnia 1424 roku Anglicy księcia Bedford rozbili pod Verneuil Francuzów, Szkotów i Lombardczyków delfina; polegli hrabiowie Douglas i Buchan.

   

Wojny powiązane

1. 1369
   Bitwa pod Montiel, 1369Henryk z Trastamary z kompaniami francuskimi i bretońskimi kontra Piotr I Kastylijski z wojskami z Grenady

   14 marca 1369 roku Henryk z Trastamary i Du Guesclin zaskoczyli króla Piotra Kastylijskiego w marszu pod Montiel. Dziewięć dni później Piotr wyszedł z zamku na spotkanie w namiocie, a Henryk zabił go sztyletem.

   
2. 1385
   Bitwa pod Aljubarrotą 1385Królestwo Portugalii kontra Korona Kastylii

   Jak mała armia portugalska pokonała liczniejszą armię kastylijską pod Aljubarrotą w 1385 roku i zapewniła niepodległość.

   

Oś czasu

1. 1328
   Karol IV umiera bez syna, a francuscy możni wybierają Filipa VI Walezjusza zamiast Edwarda III.³¹
2. 1337
   Filip VI konfiskuje Gujennę 24 maja, a Edward III ogłasza swoje prawa do korony francuskiej.³²
3. 1340
   Flota angielska niszczy flotę francuską pod Sluys 24 czerwca.³³
4. 1346
   Edward III pokonuje Filipa VI w bitwie pod Crécy 26 sierpnia.³⁴
5. 1356
   Czarny Książę bierze do niewoli Jana II w bitwie pod Poitiers 19 września.³⁵
6. 1360
   Traktat w Brétigny daje Edwardowi III Akwitanię, Calais i Ponthieu.³⁶
7. 1369
   Wojna wybucha na nowo; w Kastylii Henryk Trastamara pokonuje Piotra I pod Montiel.³⁷
8. 1372
   Flota kastylijska, sojusznik Francji, pokonuje flotę angielską pod La Rochelle.³⁸
9. 1385
   Portugalia, wsparta angielskimi łucznikami, pokonuje Kastylię pod Aljubarrotą 14 sierpnia.³⁹
10. 1415
    Henryk V pokonuje Francuzów w bitwie pod Azincourt 25 października.⁴⁰
11. 1420
    Traktat w Troyes czyni Henryka V regentem i dziedzicem Francji.⁴¹
12. 1424
    Bedford pokonuje armię francusko-szkocką w bitwie pod Verneuil 17 sierpnia.⁴²
13. 1429
    Oblężenie Orleanu zostaje zwinięte 8 maja, a Karol VII zostaje koronowany w Reims 17 lipca.⁴³
14. 1435
    Traktat w Arras godzi Burgundię z Karolem VII.⁴⁴
15. 1450
    Francuzi zwyciężają pod Formigny 15 kwietnia i kończą odzyskiwanie Normandii.⁴⁵
16. 1453
    Talbot ginie pod Castillon 17 lipca, a Bordeaux kapituluje 19 października.⁴⁶

Co czytać dalej

Bitwy tej wojny znalazły się w naszym rankingu największych bitew średniowiecza, wśród największych bitew w historii Brytanii i wśród największych bitew Francji. Szerszy obraz epoki daje nasza strona o średniowieczu, a wiedzę można sprawdzić w quizie o bitwach średniowiecza.