Bitwa pod Verneuil 1424: drugie Azincourt

Gdy w 1422 roku zmarł Henryk V, jego zdobycze we Francji przeszły na niespełna rocznego syna. Pierwszym zadaniem stryja dziecka, Jana, księcia Bedford, regenta we Francji, było utrzymanie tych zdobyczy i w miarę możności ich poszerzenie, jak ujmuje to J. A. Cannon w Oxford Companion to British History. Naprzeciw stał wydziedziczony delfin, przyszły Karol VII, który panował nad ziemiami na południe od Loary i w dużej mierze opierał się na szkockich żołnierzach. Armia szkocka walczyła we Francji od 1419 roku, a pod Baugé w 1421 roku pokonała Anglików i zabiła brata Henryka V, księcia Clarence.²

Dwie armie zmierzają ku sobie

Latem 1424 roku Bedford wyruszył na podbój Andegawenii i Maine. Według BritishBattles.com zebrał około 10 000 ludzi spośród świeżych oddziałów przysłanych z Anglii i angielskich załóg z północnej Francji. Stronnictwo delfina wzmocnił wiosną Archibald, hrabia Douglas, który przywiódł nowe szkockie oddziały i otrzymał tytuł księcia Turenii, jakiego w tym stuleciu nie dostał żaden inny cudzoziemiec. Razem z Johnem Stewartem, hrabią Buchan, już wówczas konetablem Francji, oraz 2000 ciężkozbrojnych jeźdźców najętych w Lombardii i Kastylii armia delfina liczyła około 15 000 ludzi.³

Obie armie ciągnęły ku zamkowi Ivry na zachód od Paryża, którego francuska załoga zobowiązała się poddać, jeśli nie nadejdzie odsiecz do 14 sierpnia. Francuscy dowódcy, pamiętając Crécy, Poitiers i Azincourt, nie chcieli stawać przeciw angielskim łucznikom w otwartym polu. Zajęli więc podstępem Verneuil: Szkoci podający się za Anglików zostali wpuszczeni przez bramę. Bedford ruszył za nimi na południe. W przeddzień bitwy odesłał swoich burgundzkich sojuszników, około 3000 ludzi, a BritishBattles.com zauważa, że tej decyzji nigdy nie wyjaśniono.⁴

Bitwa przy drodze do Damville

W obozie delfina spór o to, czy przyjąć bitwę, trwał do ostatniej chwili. Szkoci, pewni siebie po Baugé, nalegali na walkę i 17 sierpnia armia wyszła milę na północ od Verneuil i stanęła w szyku po obu stronach drogi do Damville. Szkoci stanęli na prawo od drogi, francuscy rycerze hrabiego Aumale na lewo, jedni i drudzy pieszo. Jeźdźcy z Lombardii i Kastylii, którzy nie chcieli walczyć pieszo, pozostali na koniach na skrzydłach.⁵

Bedford ustawił dwa hufce spieszonych rycerzy z łucznikami na flankach; sam objął prawy, lewy powierzył hrabiemu Salisbury. Tabor ustawiono z tyłu w czworobok wozów pod osłoną około 2000 łuczników. Armie stały naprzeciw siebie od świtu do mniej więcej czwartej po południu. Gdy Anglicy ruszyli, łucznicy wbili przed sobą zaostrzone pale, ale konni najemnicy obeszli flanki, rozproszyli łuczników straży tylnej i zabrali się do plądrowania taboru.⁶

Tymczasem spieszone linie starły się w walce, którą BritishBattles.com nazywa równie zaciętą jak każda inna w tej wojnie, a Jon Guttman z HistoryNet opisuje jako rozstrzygające 45 minut walki pieszej. Pierwsze ustąpiło francuskie lewe skrzydło, uciekając ku Verneuil, gdzie wielu utonęło w fosie miejskiej. Bedford zebrał ludzi nad fosą i poprowadził ich z powrotem przeciw Szkotom, którzy wciąż trzymali się przeciw hufcowi Salisbury'ego. Zaatakowani od czoła, z flanki przez zebranych na nowo łuczników i od tyłu przez Bedforda, Szkoci zostali zmiażdżeni. Konnica najemna wróciła spod taboru za późno i została odparta.⁷

Bez pardonu dla Szkotów

Anglicy nie dawali Szkotom pardonu, pisze Guttman, i większość zabitych stanowili Szkoci. Polegli Douglas, jego syn James i Buchan, a wraz z nimi wielu szkockich rycerzy. Spośród francuskich wodzów zginęli Aumale i wicehrabia Narbonne, a książę Alençon dostał się do niewoli. Guttman liczy około 200 francuskich możnych wziętych do niewoli i później wykupionych. Według tradycji, którą przytacza BritishBattles.com, z całej armii szkockiej ocalało tylko 40 ludzi.⁸

Liczby różnią się w zależności od źródła. BritishBattles.com powołuje się na list samego Bedforda, w którym jego heroldowie naliczyli na polu 7262 zabitych żołnierzy delfina, a straty angielskie podaje jako 2000 zabitych według relacji. Guttman podaje 6000 zabitych przeciwników przy stracie 1600 Anglików. W krótkiej ocenie Oxford Companion angielscy łucznicy powtórzyli sukces spod Azincourt sprzed dziewięciu lat.⁹

Po Verneuil

Okrzyknięta wówczas drugim Azincourt, bitwa pod Verneuil złamała armię szkocką na resztę wojny. Bedford kontynuował metodyczny podbój Maine i Andegawenii. Ocalałych szkockich rycerzy delfin przyjął do swojej nowej szkockiej gwardii przybocznej, a Alençon, wykupiony kosztem niemal całego majątku, walczył później u boku Joanny d'Arc. Dla Anglików Verneuil było szczytem ich potęgi we Francji. W ciągu pięciu lat oblężenie Orleanu i pojawienie się Joanny miały odwrócić losy wojny.¹⁰