Co wydarzyło się w Karsie 30 października 1920 roku?
30 października 1920 roku turecka armia Kâzıma Karabekira zajęła Kars, silnie ufortyfikowane miasto Republiki Armenii, niemal bez walki. Do niewoli trafili jej dowódcy i około 2000 żołnierzy. Ta strata złamała obronę Armenii i w ciągu kilku tygodni doprowadziła do traktatu aleksandropolskiego.1
Kars powinien był się długo bronić. Eddie Arnavoudian nazywa go miastem z natury niemal nie do zdobycia, silnie ufortyfikowanym i dobrze wyposażonym, a jesienią 1920 roku był trzecim miastem młodej Republiki Armenii. Padł w ciągu kilku dni, a sposób, w jaki upadł, do dziś dzieli historyków i jest zupełnie inaczej pamiętany w Turcji i w Armenii.2
Pograniczne miasto w nowych rękach
Kars był rosyjski przez czterdzieści lat, od wojny lat 1877 i 1878 do 1918 roku. Gdy w 1918 roku Rosja wycofała się z wojny, wróciły wojska osmańskie i wielu Ormian uciekło. Po rozejmie w Mudros w październiku 1918 roku Osmanowie musieli cofnąć się na dawną granicę, a miasto i okolica przeszły pod władzę nowej republiki ormiańskiej; w 1919 roku uchodźcy zaczęli wracać do domów.3
Turecka ofensywa
W 1920 roku narodowy rząd w Ankarze, kierowany przez Mustafę Kemala, walczył o przetrwanie Turcji i nie zamierzał oddawać prowincji wschodnich. Według ormiańskiego historyka Tatula Hakobiana Kemal 20 września upoważnił Kâzıma Karabekira, dowódcę frontu wschodniego, do zajęcia prowincji karskiej aż po Kaghzwan, Nowo-Selim i Merdenek, a Karabekir otwarcie nazwał swoim celem zniszczenie armii ormiańskiej. Eddie Arnavoudian datuje początek ofensywy na 24 września.4
Natarcie szło szybko. Kaghzwan padł 30 września bez jednego strzału, a między 27 a 30 września Turcy zajęli ormiańską część Ardahanu i Merdenek. 30 września rząd ormiański ogłosił stan oblężenia i powołał pod broń mężczyzn do 35. roku życia. Pomoc nie nadeszła: Gruzja zachowała neutralność i, jak pisze Hakobian, zawarła tajne porozumienie z kemalistami, a dwaj brytyjscy oficerowie odwiedzili Kars 5 października i wyjechali tego samego dnia.5
Trzydziesty października
Wojska tureckie stanęły pod Karsem 24 października. Sześć dni później twierdza była w ich rękach. Zarówno Hakobian, jak i Arnavoudian podkreślają, jak mało było walki: miasto zajęto niemal bez oporu. Arnavoudian wini dezercje, które przerzedziły szeregi, i dowództwo sparaliżowane niekompetencją, a kapitulację nazywa największą klęską militarną Ormian w XX wieku. Gubernator Stepan Ghorghanian ujął to jednym zdaniem: Kars upadł, ale nie został pokonany; padł ofiarą naszego zbrodniczego zaniedbania.6
Jeńców było wielu. Hakobian liczy około 2000 młodszych oficerów i szeregowych, z których większość popędzono do Erzurum, gdzie wielu zmarło zimą 1920 i 1921 roku. Wśród pojmanych byli generałowie Daniel Bek-Pirumian, Kazarian i Araratian, minister Babalian, burmistrz miasta i biskup Garegin Howsepian. Dopiero w październiku 1921 roku zwolniono blisko 100 oficerów i ponad 500 żołnierzy.7
Z Karsu do Aleksandropola
Po upadku Karsu droga w głąb Armenii stała otworem. 31 października rząd w Erywaniu wciąż zapowiadał walkę do końca, ale 1 listopada minister Babalian, już jako jeniec, wezwał do natychmiastowego rozejmu i rokowań. W ciągu kilku dni Turcy zajęli Aleksandropol, dzisiejsze Giumri. Arnavoudian pisze, że tamtejsze masakry pochłonęły co najmniej 30 000 ofiar; ta liczba pochodzi z relacji ormiańskich, źródła tureckie jej nie podają.8
Wojnę zakończył traktat aleksandropolski, podpisany 2 grudnia 1920 roku po mniej więcej miesiącu rokowań. Ruben Safrastian, który badał tureckie dokumenty z tych tygodni, uważa zdobycie Karsu za wydarzenie, które przesądziło o klęsce Armenii. Na mocy traktatu Armenia zrzekła się Karsu i Surmalu, okręgu z górą Ararat. Według Arnavoudiana traktat ograniczał też armię ormiańską do 1500 ludzi z ośmioma działami. Nigdy go nie ratyfikowano: w tych samych dniach republika ormiańska oddała władzę bolszewikom i stała się państwem radzieckim.9
Traktat, który wyznaczył granicę
Rosja Radziecka i Ankara ustaliły granicę między sobą. Traktat moskiewski z marca 1921 roku potwierdził zdobycze Turcji, a na jego mocy armia turecka w kwietniu opuściła Aleksandropol. Traktat w Karsie z października 1921 roku, podpisany przez Turcję i trzy radzieckie republiki Kaukazu, utrwalił granicę na dobre: Kars pozostał turecki. Wszyscy jeńcy wojenni mieli zostać zwolnieni w ciągu dwóch miesięcy. Ta granica między Turcją a Armenią obowiązuje do dziś.10
Dwie pamięci jednego dnia
W Turcji 30 października obchodzi się jako dzień wyzwolenia Karsu, dzień, w którym wojska Karabekira wkroczyły do miasta i przyłączyły je do Turcji. Ormianie i Jazydzi z tych stron pamiętają go jako początek kolejnej ucieczki: dziennikarz Serdar Korucu zebrał rodzinne wspomnienia uchodźców, którzy przeprawiali się przez Araks pod ostrzałem, i rodzin, z których ocalała garstka. Obie pamięci dotyczą tego samego poranka 1920 roku.11
