Bitwa pod Lowestoft 1665: dzień, w którym wyleciał w powietrze Eendracht

Druga wojna angielsko-holenderska była walką o handel i panowanie na morzu. Gdy wybuchła w 1665 roku, obie strony wyciągnęły wnioski z pierwszej wojny z lat 1652 do 1654. Flota angielska była większa, liczyła 109 okrętów wojennych i 28 branderów, ale od pierwszej wojny Holendrzy zbudowali wiele większych okrętów i, jak zauważa John Rickard, ich flota 103 okrętów miała w sumie więcej dział. Flotą angielską dowodził brat króla, Jakub, książę Yorku, przyszły Jakub II, a eskadrami Białą i Niebieską książę Rupert Reński i Edward Montagu, hrabia Sandwich.²

Spotkanie u wybrzeży Suffolk

Anglicy pierwsi wyszli w morze, w kwietniu, i przez dwa tygodnie blokowali wybrzeże holenderskie, po czym wrócili do Harwich. Holendrzy wypłynęli w maju i 20 maja według kalendarza angielskiego zdobyli angielski konwój handlujący z Hamburgiem. To zmusiło Anglików do powrotu na morze i w południe 1 czerwca floty dostrzegły się nawzajem. Obdam miał wiatr, ale jego flota była zbyt rozproszona, by atakować. Przez dobę floty czekały trzy mile od siebie. O 2.30 nad ranem 3 czerwca starego stylu, około 14 mil na północny wschód od Lowestoft, wiatr zmienił się na korzyść Anglików.³

Linie bojowe

Taktyka morska zmieniła się od pierwszej wojny, tłumaczy Rickard. Walka zaczynała się teraz w liniach bojowych, a dopiero potem przechodziła w bezładne starcie. Od około 3.30 rano do 13 obie floty mijały się kontrkursami, ostrzeliwując się, po czym zawracały i mijały się znowu. Holendrzy zawracali okręt po okręcie, zachowując szyk, Anglicy eskadrami, tak że czołowa eskadra w jednym przejściu stawała się tylną w następnym.⁴ › Bitwa pod Dungeness, 1652

Ten schemat załamał się, gdy hrabia Sandwich dostrzegł lukę w linii holenderskiej i przebił się przez nią, rozcinając flotę przeciwnika na dwoje i wywołując ogólną bitwę. Samuel Pepys przepisał kilka dni później wieści do swojego dziennika, w tym relację, że Holendrzy zmarnowali przewagę wiatru i przez to nie wykorzystali swoich branderów.⁵

Eendracht

Rozstrzygające było starcie okrętów flagowych, Royal Charles księcia Yorku i Eendrachta Obdama. Przez pewien czas książę był w prawdziwym niebezpieczeństwie. Pepys zanotował, że na Royal Charles jednym pociskiem zginęli hrabia Falmouth, lord Muskerry i Richard Boyle, a „ich krew i mózgi trysnęły księciu w twarz”. Potem, około 15, po dwugodzinnym pojedynku, Eendracht wyleciał w powietrze. Źródła nieco różnią się co do ofiar. Rickard pisze, że zginęli wszyscy z 409 ludzi załogi poza czterema, Royal Museums Greenwich, że z ponad 400 przeżyło tylko pięciu. Obdam zginął razem z okrętem.⁶

Holenderski malarz Willem van de Velde starszy obserwował bitwę z małego galiota, a później narysował scenę po wybuchu; rysunek ten należy do Royal Museums Greenwich, a obraz Hendrika van Minderhouta pokazuje oba okręty flagowe w ostatnich chwilach, widziane od strony holenderskiej.⁷

Flota bez wodza

Śmierć naczelnego wodza wprawiła Holendrów w zamęt. Dowództwo przejęli jednocześnie Jan Evertsen i Cornelis Tromp, a dwa dni później Tromp wciąż nie wiedział, co się stało z Evertsenem, starszym rangą. Wiceadmirał Cortenaer, jeden z najważniejszych doradców Obdama, zginął na początku bitwy, a gdy jego okręt, wciąż pod banderą admirała, opuścił linię, poszło za nim kilka innych. Eskadra Trompa walczyła dalej, ale o 19 Holendrzy byli w pełnym odwrocie. Wtedy właśnie ponieśli jedne z najcięższych strat, gdy angielskie brandery podpalały grupy splątanych holenderskich okrętów.⁸

Rachunek strat

Rickard liczy 18 zdobytych okrętów holenderskich, z których 14 doprowadzono do portu, i 14 zatopionych, razem 32. Royal Museums Greenwich podają stratę około 30 okrętów. Anglicy stracili tylko dwa okręty, Charity i John and Mary, oba zdobyte przez Holendrów. Pierwsze wieści w Londynie były mocno przesadzone: Pepys zapisał, że Tromp zginął, co było nieprawdą, i że zabito lub wzięto do niewoli 8000 lub 10 000 Holendrów przy stratach angielskich nie większych niż 700, nazywając to największym zwycięstwem, „jakiego świat nie znał”.⁹

Ucieczka

Zwycięstwo mogło być większe. W nocy po bitwie, pisze Rickard, jeden z dworzan księcia kazał zwinąć część żagli, gdy książę spał, i Holendrzy umknęli do Mozy i na Texel; brakowało też branderów. Księcia wkrótce odwołano z dowództwa, po części z powodu tego niepowodzenia, a po części by trzymać następcę tronu z dala od niebezpieczeństwa. Lowestoft nie wyznaczyło przebiegu wojny. W 1666 roku do Holendrów przyłączyły się Francja i Dania, a następne wielkie starcie, bitwa czterodniowa, zakończyło się zwycięstwem Holendrów.¹⁰