Bitwa pod Omdurmanem 1898: karabiny i maximy nad Nilem

W 1885 roku siły Muhammada Ahmada, który ogłosił się Mahdim, zdobyły Chartum i zabiły generała Charlesa Gordona, jak przypomina National Army Museum. Przez trzynaście lat następca Mahdiego, kalif Abdullahi, rządził Sudanem z Omdurmanu, leżącego po drugiej stronie Nilu naprzeciw ruin Chartumu. W latach dziewięćdziesiątych armia angielsko-egipska pod wodzą generała majora Herberta Kitchenera, sirdara, czyli dowódcy armii egipskiej, posuwała się w górę Nilu, budując po drodze kolej i wygrywając kolejne bitwy. Po zwycięstwie nad Atbarą 8 kwietnia 1898 roku Kitchener czekał na posiłki przed ostatnim marszem.²

Armia nad Nilem

W sierpniu Kitchener miał według BritishBattles.com 8200 żołnierzy brytyjskich oraz 17 600 egipskich i sudańskich, 44 działa i 20 karabinów maszynowych Maxim, a wspierało go dziesięć parowców rzecznych z kolejnymi 36 działami i 24 maximami. Piechota brytyjska miała karabiny powtarzalne Lee-Metford, bataliony egipskie i sudańskie starsze karabiny jednostrzałowe. Armia kalifa, licząca może 50 000 ludzi, walczyła głównie mieczami i włóczniami, miała trochę zdobycznych karabinów i nieco dział. John P. Dunn, piszący dla EBSCO, szacuje ją na od 35 000 do 52 000 i zauważa, że jedynej rozsądnej strategii mahdystów, czyli porzucenia miasta i wojny partyzanckiej, nikt poważnie nie rozważał.³

1 września armia angielsko-egipska rozbiła obóz przy wiosce El Egeiga nad Nilem, osiem mil na północ od Omdurmanu, za żywopłotem z cierni i płytkimi okopami w długim łuku opartym obu końcami o rzekę. Tego ranka kanonierki ostrzelały forty mahdystów i mury Omdurmanu. Około 11.00 kawaleria zobaczyła, że coś, co wzięła za długi płot z cierni, zaczyna się poruszać: była to linia wojowników długa na cztery mile. Kalif zatrzymał się na noc, a jak zauważa Dunn, wykluczył atak nocny, który dawałby jego ludziom największą szansę.⁴

Pierwszy atak

O 5.50 2 września linia mahdystów ruszyła przez równinę na obóz. Około 15 000 ludzi Osmana Azraka uderzyło od czoła, a dołączyła do nich kolejna dywizja schodząca z grzbietu Dżebel Surgham, podczas gdy kalif trzymał własne siły w odwodzie za grzbietem. Baterie Kitchenera otworzyły ogień z 3000 jardów, potem maximy, a w końcu piechota. Atakujący zatrzymali się 800 jardów przed brygadami brytyjskimi i 300 jardów przed batalionami egipskimi i sudańskimi, a około 8.00 natarcie załamało się na całej linii. Dunn zauważa, że nawet Egipcjanie z przestarzałymi karabinami zatrzymywali szarże na 500 jardach, daleko poza zasięgiem większości broni mahdystów.⁵

Na północnym skrzydle dywizja mahdystów pod wodzą Alego Wad Helu uderzyła na kawalerię egipską i Korpus Wielbłądzi na wzgórzach Kerreri. Podpułkownik Broadwood odciągnął ją na północ, z dala od obozu, a kanonierki osłoniły Korpus Wielbłądzi, który uciekał z powrotem nad rzekę.⁶

Szarża 21. pułku lansjerów

Kitchener chciał teraz dotrzeć do Omdurmanu, zanim ocalali żołnierze kalifa zdołają go obsadzić, i wysłał przodem 21. pułk lansjerów, by oczyścił drogę. Pułk nigdy jeszcze nie był w boju, a jednym z przydzielonych do niego oficerów był porucznik Winston Churchill, piszący zarazem dla Morning Post. Widząc coś, co wyglądało na niewielki oddział mahdystów, lansjerzy zaszarżowali i natrafili na ukryte suche koryto, khor, wypełnione około 2500 ludźmi. W starciu, które Churchill ocenił na dwie minuty, przebili się przez nie, tracąc 1 oficera i 20 żołnierzy zabitych oraz wielu rannych. Dunn nazywa to nierozważną szarżą, jedyną akcją dnia, w której żołnierze angielsko-egipscy znaleźli się w prawdziwym niebezpieczeństwie.⁷

Obrona Macdonalda

Gdy armia maszerowała na południe, odwód kalifa, około 15 000 ludzi pod Czarną Chorągwią Jakuba, wyszedł zza Dżebel Surgham i uderzył na sudańsko-egipską brygadę Hectora Macdonalda na tyłach kolumny. Macdonald zwrócił brygadę frontem do nieprzyjaciela, a gdy od północy zaatakowała dywizja Alego Wad Helu, obrócił część z niej ponownie. Na wsparcie nadszedł brytyjski pułk Lincolnshire, a natarcia załamały się około 300 jardów przed jego linią. BritishBattles.com odnotowuje, że Kitchener za bohatera bitwy uważał Macdonalda, a nie lansjerów.⁸

Cena

Liczby pokazują, jak jednostronny był to dzień. BritishBattles.com podaje straty angielsko-egipskie jako 20 oficerów i 462 żołnierzy zabitych i rannych, Dunn podaje 48 zabitych i 434 rannych. Straty mahdystów BritishBattles.com szacuje na około 9700 zabitych, może 12 000 rannych i 5000 jeńców, a Dunn na 10 000 zabitych i niezliczonych rannych. Relacje powracających korespondentów o zabijaniu rannych i jeńców po bitwie doprowadziły do dochodzenia parlamentarnego, które oczyściło Kitchenera z zarzutów.⁹

Koniec państwa mahdystów

Kitchener wkroczył do Omdurmanu tego samego popołudnia. Kalif uciekł już na osiołku z garstką ludzi, a jego żołnierze ciągnęli obok miasta w stronę domów. Kitchener przeprawił się do Chartumu i odprawił nabożeństwo żałobne za Gordona przed ruinami jego pałacu. Kalif wymykał się pościgowi do listopada 1899 roku, ale Sudan szybko spacyfikowano, a National Army Museum nazywa bitwę ciosem, który w praktyce rozbił potęgę mahdystów. Sudan przeszedł pod wspólne rządy angielsko-egipskie, w praktyce sprawowane przez brytyjskich urzędników.¹⁰