Co wydarzyło się w bitwie pod Sadową w 1866 roku?
Bitwa pod Sadową rozegrała się 3 lipca 1866 roku w Czechach, na zachód od twierdzy Königgrätz (dziś Hradec Králové). Armia pruska starła się tam z austriacką Armią Północną i korpusem saskim. Przez większą część dnia pruska 1. Armia i Armia Łaby walczyły z Austriakami nad strumieniem Bystrzyca (czes. Bystřice, niem. Bistritz). Wczesnym popołudniem na prawe skrzydło Austriaków wyszła pruska 2. Armia następcy tronu i zdobyła kluczową wieś Chlum, a armia Ludwiga von Benedeka cofnęła się za Łabę. Austria i Saksonia straciły około 44 tysięcy ludzi, z czego mniej więcej połowę jako jeńców, Prusy około 9 tysięcy, a klęska rozstrzygnęła wojnę 1866 roku.5
Königgrätz to niemiecka nazwa czeskiego miasta twierdzy Hradec Králové i od niej bitwę nazywają Niemcy i Anglicy. Francuzi, Włosi i polscy autorzy mówią zwykle o bitwie pod Sadową, od wsi leżącej pośrodku pola walki. Było to największe starcie wojny, która trwała ledwie kilka tygodni, a rozstrzygnęła, kto będzie przewodził Niemcom. Austriacką stronę tej wojny opisuje nasz przewodnik po historii wojskowej Austrii, a pruską historia wojskowa Niemiec.6
Dlaczego Prusy i Austria poszły na wojnę
W 1864 roku Austria i Prusy wspólnie odebrały Danii księstwa Szlezwik i Holsztyn. Prusy objęły zarząd Szlezwiku, Austria Holsztyna, i oba mocarstwa szybko pokłóciły się o przyszłość księstw. Ugoda zawarta w Gastein w 1865 roku tylko odsunęła konflikt, który w gruncie rzeczy dotyczył tego, kto pokieruje państwami niemieckimi.7
W czerwcu 1866 roku wojska pruskie wkroczyły do Holsztyna. Gdy Sejm Związku Niemieckiego stanął po stronie Austrii i uchwalił egzekucję związkową przeciw Prusom, pruski poseł ogłosił, że Związek przestał istnieć. Większość dużych państw niemieckich, w tym Bawaria, Saksonia, Hanower i Wirtembergia, poparła Austrię. Prusy miały natomiast sojusz wojskowy z Włochami, który zmuszał Austrię do walki na dwa fronty.8
Pruska piechota miała karabin iglicowy Dreyse, broń odtylcową, która strzelała znacznie szybciej niż austriacki karabin odprzodowy. Za to artyleria austriacka miała działa gwintowane, podczas gdy część pruskich baterii wciąż używała starszych dział.9
Trzy armie pruskie w Czechach
Naczelne dowództwo sprawował król Wilhelm I, a działaniami kierował Helmuth von Moltke, szef pruskiego sztabu generalnego od 1857 roku. Do Czech weszły z różnych stron trzy armie: Armia Łaby generała Herwartha von Bittenfelda i 1. Armia księcia Fryderyka Karola od północnego zachodu, przez Saksonię, oraz 2. Armia następcy tronu Fryderyka Wilhelma, licząca około 115 tysięcy ludzi, ze Śląska.10
Benedek, dowódca austriackiej Armii Północnej, nie zdążył uderzyć na rozdzielone kolumny pruskie. W ostatnich dniach czerwca Austriacy i Sasi przegrali serię starć, pod Podolem, Nachodem (Náchod), Skalicą i Jiczynem. Starcie pod Trutnovem (Trautenau) 27 czerwca oceniane jest różnie: austriacki leksykon AEIOU uznaje je za zwycięstwo korpusu Ludwiga von Gablenza, Treccani za bitwę o niepewnym wyniku, a EBSCO zalicza je do porażek austriackich.11
1 lipca, cofając się pod Königgrätz, Benedek zatelegrafował do cesarza Franciszka Józefa i błagał go, by za wszelką cenę zawarł pokój, bo katastrofa armii jest nieunikniona. Cesarz odpowiedział, że pokój jest niemożliwy, kazał w razie konieczności cofać się w największym porządku i zapytał, czy doszło do bitwy.12
2 lipca: nocne rozkazy
Benedek nie przeszedł za Łabę. Ustawił armię na wzgórzach na zachód od Königgrätz, z rzeką i twierdzą za plecami. Sasi trzymali lewe skrzydło na płaskowyżu pod Problusem, centrum stało pod Chlumem naprzeciw wsi Sadowa nad Bystrzycą, a prawe skrzydło sięgało w stronę Łaby. Za centrum stały w odwodzie dwa korpusy i większość kawalerii.13
Moltke sądził, że Austriacy są już za Łabą. Dopiero wieczorem 2 lipca książę Fryderyk Karol dowiedział się, że nad Bystrzycą stoją duże siły austriackie, i na własną odpowiedzialność postanowił zaatakować je o świcie 1. Armią i Armią Łaby.14
Jego szef sztabu pojechał do kwatery królewskiej w Jiczynie (Gitschin), gdzie król zatwierdził natarcie. Moltke rozkazał wtedy 2. Armii natychmiast ruszyć na prawe skrzydło Austriaków, a rozkaz wysłano o północy. Powodzenie planu zależało teraz od tego, czy następca tronu zdąży na czas.15
Ranek nad Bystrzycą
3 lipca, ranek. Wczesnym rankiem 1. Armia natknęła się nad Bystrzycą na austriackie placówki. Według pruskich obliczeń na początku bitwy na polu było tylko 123 918 żołnierzy 1. Armii i Armii Łaby, a 2. Armia, mniej więcej 97 tysięcy ludzi, była jeszcze w marszu.16
1. Armia przeszła Bystrzycę w okolicy Sadowej i uderzyła na najsilniejszą część linii austriackiej. Miała związać przeciwnika i ściągnąć na siebie jego odwody, zanim nadejdą obie armie skrzydłowe, i poniosła ciężkie straty od ognia austriackich dział ze wzgórz.17
Na lewym skrzydle pruskim 7. Dywizja generała Eduarda von Fransecky'ego przez cały ranek walczyła o Swiepwald, las przed prawym skrzydłem Austriaków. Austriackie korpusy z tego skrzydła odwróciły się od Łaby i rzucały do lasu batalion za batalionem. Las pozostał sporny, a prawe skrzydło austriackie zwróciło się frontem na zachód, plecami do kierunku, z którego nadchodziła 2. Armia.18
Na drugim skrzydle Armia Łaby sforsowała Bystrzycę pod Nechanicami i natarła na Sasów na płaskowyżu pod Problusem. Sasi trzymali się przez kilka godzin, zanim zostali oskrzydleni i zepchnięci.19
Nadchodzi następca tronu, pada Chlum
2. Armia wyruszyła rano i gdy zaczynała się bitwa, była jeszcze daleko od pola walki. Wczesnym popołudniem ich natarcie spadło na prawe skrzydło Austriaków, które zdążyło tylko częściowo zawrócić frontem na północ.20
1. Dywizja Gwardii wspięła się na zbocze ku Chlumowi, wsi w samym środku pozycji austriackiej, i zdobyła ją po krótkiej, zaciętej walce. Obie historie oficjalne podają, że Chlum padł około 14.45, a austriacka dodaje, że w tym samym czasie padły pobliskie Rozběřice (Rosberitz). Benedek za późno zorientował się, że Prusacy obeszli jego prawe skrzydło, a austriackie kontrataki na Chlum i Rozběřice załamały się z ciężkimi stratami.21
Prawe skrzydło austriackie ustąpiło, a na południu Armia Łaby obchodziła skrzydło saskie. Gdy wojska pruskie napierały z północy, zachodu i południa, Benedek wydał rozkaz odwrotu.22
Odwrót za Łabę
Odwrót osłaniały austriacka kawaleria i armijny odwód artylerii. Szwadrony szarżowały na Prusaków pod Langenhofem i Střešeticami, a baterie strzelały, dopóki ich nie zdobyto, dzięki czemu główne siły armii zdołały się wycofać.23
Prawdziwa katastrofa rozegrała się na tyłach. Cofające się kolumny stłoczyły się nad Łabą przed Königgrätz, a bramy twierdzy pozostały zamknięte do późnego wieczora (według historii pruskiej do 23.00), więc znaczna część armii musiała szukać drogi obok miasta. Setki wozów i wiele dział utknęło na drogach i zalanych polach. Austriacka historia oficjalna dodaje, że teren wokół twierdzy zalano dla jej obrony, i ocenia, że ten teren wyrządził armii więcej szkody niż sama bitwa.24
Prusacy nie podjęli energicznego pościgu. Ich wojska były wyczerpane, a oddziały pomieszane po natarciu z kilku stron, i Moltke zarządził na 4 lipca dzień odpoczynku.25
Cena jednego dnia
Austriacka historia oficjalna liczy 42 812 strat austriackich, 1313 oficerów i 41 499 żołnierzy, z czego 22 170 dostało się do niewoli, rannych lub nie, oraz 1501 strat saskich. Odnotowuje też utratę 187 dział. Pruska historia oficjalna podaje dla Austriaków i Sasów łącznie 44 200, w tym 19 800 jeńców, oraz 161 dział zdobytych jako trofea.26
Straty pruskie były znacznie mniejsze: 9153 według historii pruskiej (359 oficerów i 8794 żołnierzy), 9172 według liczb przytoczonych w austriackiej. Włoska encyklopedia Treccani zaokrągla te sumy do około 25 tysięcy zabitych i rannych Austriaków i 20 tysięcy jeńców oraz około 10 tysięcy Prusaków.27
Przy około 220 tysiącach Prusaków przeciw mniej więcej 215 tysiącom Austriaków i Sasów była to jedna z największych i najkrwawszych bitew XIX wieku.28
Po Sadowej
Benedek poprowadził pobitą armię ku obozowi warownemu pod Ołomuńcem na Morawach, a Prusacy ruszyli na południe, nad Dunaj i na Wiedeń. Zawarto rozejm, 26 lipca podpisano w Nikolsburgu (dziś Mikulov) preliminaria pokojowe, a 23 sierpnia 1866 roku pokój praski.29
Austria oddała Wenecję Włochom, którzy 24 czerwca przegrali z Austriakami pod Custozą, i zgodziła się na rozwiązanie Związku Niemieckiego oraz na odsunięcie od spraw niemieckich. Prusy przyłączyły między innymi Holsztyn, Hanower, Hesję-Kassel i Frankfurt i utworzyły Związek Północnoniemiecki, krok ku zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku.30
Benedeka odwołano z dowództwa, a toczące się przeciw niemu postępowanie przed sądem wojennym Franciszek Józef umorzył.31
Historycy długo widzieli w tej bitwie wzorzec metody Moltkego: armie maszerują osobno i łączą się dopiero na polu bitwy. Encyklopedia Treccani przestrzega, że to po części ocena z perspektywy czasu, bo pod Sadową to sami Austriacy stanęli tam, gdzie zbiegały się armie pruskie. Tę samą metodę Prusacy zastosowali cztery lata później w wojnie francusko-pruskiej, najsłynniej pod Sedanem.32
