Bitwa pod Sedanem 1870: jak do niewoli trafił cesarz

Sedan to niewielkie miasto twierdza nad Mozą we francuskich Ardenach. 1 września 1870 roku ponad 200 tysięcy niemieckich żołnierzy zamknęło tam w pierścieniu armię francuską, a następnego ranka cesarz i cała jego armia byli już jeńcami. Była to rozstrzygająca bitwa wojny francusko-pruskiej, która w ciągu dwóch dni obaliła II Cesarstwo.²

Kto wygrał bitwę pod Sedanem?

Wygrały Prusy i ich niemieccy sojusznicy. W bitwie walczyły dwie armie niemieckie: III Armia następcy tronu Prus Fryderyka i Armia Mozy następcy tronu Saksonii Alberta. Kierował nimi Helmuth von Moltke, szef pruskiego Sztabu Generalnego, a król Wilhelm I śledził bitwę razem z Moltkem, Bismarckiem i następcą tronu ze wzgórza na południe od miasta. Po drugiej stronie stała Armia Châlons marszałka Patrice'a de MacMahona, przy której przebywał sam cesarz Napoleon III.³

Jak armia francuska znalazła się w pułapce pod Sedanem?

Po sierpniowych klęskach armia marszałka Bazaine'a została zamknięta w Metzu, a MacMahon sformował nową armię w obozie pod Châlons. Skłaniał się ku odwrotowi na Paryż, ale hrabia Palikao, szef rządu, i cesarzowa naciskali, by ruszył na odsiecz Bazaine'owi, i 23 sierpnia wyruszył na północny wschód, ku Montmédy i Stenay. Moltke zawrócił swoje armie na północ, by go dopaść. Francuski V Korpus został pobity pod Beaumont 30 sierpnia, a cała armia cofnęła się pod Sedan, wyczerpana marszami, głodna i potrzebująca odpoczynku.⁴

Pozycja miała swoje atuty. Twierdza osłaniała tyły, a przed francuskimi liniami leżały Moza oraz doliny potoków Givonne i Floing. Kluczem do północnego odcinka było wzgórze Kalwarii pod Illy, osłonięte od tyłu lasem Garenne, a wieś Bazeilles tworzyła silny wysunięty narożnik na południowym wschodzie. Armia była jednak ściśnięta w wąskim pasie między Mozą a granicą belgijską, a mostów na Mozie pod Bazeilles i Donchery nie zniszczono. Moltke pisze, że rozkaz wydano, ale wyczerpani żołnierze go nie wykonali, a Ducrot nazywa to zaniedbaniem, za które okrutnie zapłacono.⁵

Ilu żołnierzy walczyło pod Sedanem?

Szacunki są różne. Fondation Napoléon liczy około 120 tysięcy Francuzów z prawie 600 działami przeciw 200 tysiącom Niemców z 800 działami, a francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych również podaje około 120 tysięcy przeciw 200 tysiącom. Larousse wymienia 120 tysięcy Francuzów i 400 dział oraz 240 tysięcy Niemców i 800 dział zgromadzonych na wzgórzach. Deutsches Historisches Museum mówi o ponad 200 tysiącach Niemców, którzy okrążyli około 130 tysięcy Francuzów.⁶

Co wydarzyło się w Bazeilles?

Bitwa zaczęła się o świcie w Bazeilles, gdzie Bawarczycy generała Ludwiga von der Tanna zaatakowali XII Korpus generała Barthélemy'ego Lebruna. Wsi broniła dywizja generała de Vassoigne, utworzona z dwunastu batalionów czterech pułków piechoty morskiej: „Niebieska Dywizja” francuskiej pamięci. Walczyła z Bawarczykami o każdy dom przez wiele godzin.⁷

Wieś spłonęła, a obie strony opowiadały jej historię inaczej. Fondation Napoléon odnotowuje, że żołnierzom piechoty morskiej pomagali uzbrojeni cywile. Lebrun, piszący w 1884 roku, oskarża Bawarczyków o ręczne podpalanie domów w odwecie za ciężkie straty i odrzuca niemiecką wersję, według której pożar wywołały francuskie pociski.⁸

Najsłynniejszym epizodem była ostatnia obrona w gospodzie na skraju wsi, w domu rodziny Bourgerie. Grupa żołnierzy piechoty morskiej zabarykadowała drzwi i okna i ostrzeliwała Bawarczyków przez ponad dwie i pół godziny, aż skończyły się naboje. Ich najstarszy rangą oficer, komendant Arsène Lambert, który dotarł tam ranny, wynegocjował kapitulację, a bawarski kapitan oszczędził ocalałych. Dom jest dziś muzeum Maison de la Dernière Cartouche (Dom Ostatniego Naboju).⁹

Dlaczego Francuzi przegrali pod Sedanem?

Armię francuską pokonały okrążenie i artyleria, ale już w pierwszych godzinach straciła też dowódcę. Między szóstą a siódmą rano MacMahon został ciężko ranny w udo odłamkiem pocisku. Przekazał dowództwo generałowi Auguste'owi Ducrotowi, który rozkazał armii zebrać się pod Illy i, póki był jeszcze czas, wycofać się na zachód, ku Mézières.¹⁰

Generał Emmanuel Félix de Wimpffen przybył z Algierii zaledwie kilka dni wcześniej, by objąć V Korpus, i miał przy sobie list ministra wojny, który wyznaczał go na dowódcę, gdyby MacMahon nie mógł dowodzić. Uważał, że droga na Mézières jest już stracona, i chciał przebić się na wschód, ku Carignan i Bazaine'owi. O wpół do dziewiątej napisał do Ducrota, że ma list mianujący go dowódcą armii, „porozmawiamy o tym po bitwie” („nous en parlerons après la bataille”), i odwołał odwrót. Ducrot ustąpił, a dywizje, które już ruszały, zawrócono.¹¹

Po wojnie obaj francuscy generałowie bronili się w druku. Ducrot zarzucał Wimpffenowi ambicję, chęć, by ten dzień należał do niego. Wimpffen odpowiadał, że kierował się obowiązkiem, że odwrót Ducrota prowadził prosto do klęski i że kosztował już XII Korpus pozycje na wzgórzach nad Bazeilles. Larousse dodaje, że chory cesarz nie interweniował.¹²

Jak zamknął się pierścień

Tymczasem niemiecka III Armia przeprawiła się przez Mozę na zachód od miasta i obeszła północne skrzydło Francuzów, a w południe połączyła się z Armią Mozy na północ od Sedanu. Resztę zrobiły niemieckie działa. Moltke opisuje baterie III Armii i Gwardii, które krzyżowały ogień z dwóch stron, a Hooper naliczył wkrótce po pierwszej po południu 426 niemieckich dział strzelających do francuskich oddziałów stłoczonych na obszarze mniejszym niż dwie mile (około 3 km) w każdą stronę. VII Korpus generała Félixa Douaya odbił wzgórze Kalwarii pod Illy, ale do drugiej musiał je ponownie oddać, a las Garenne za nim, pełen rozbitych oddziałów, ostrzeliwało sześćdziesiąt dział Gwardii.¹³

Czym była szarża kawalerii pod Floing?

Między drugą a trzecią po południu, gdy niemiecka piechota posuwała się po równinie pod Floing, a francuska linia się łamała, Ducrot rozkazał dywizji kawalerii generała Jeana-Auguste'a Margueritte'a, złożonej głównie ze strzelców afrykańskich (Chasseurs d'Afrique), z huzarami i strzelcami konnymi, zaszarżować na pruskie bataliony. Margueritte wysunął się naprzód, by obejrzeć teren, i został śmiertelnie ranny kulą w głowę.¹⁴

Do dziś trwa spór o to, kto poprowadził szarżę po nim. Gaston de Galliffet napisał w swoim raporcie, że Margueritte przesłał mu rozkaz objęcia dowództwa dywizji, a potem Ducrot kazał szarżować. Lebrun w 1884 roku nazywa dowództwo Galliffeta legendą: skoro generał Tilliard i najstarszy rangą pułkownik już zginęli, rozkaz trafił według niego do kolejnego pułkownika w starszeństwie, pułkownika de Bauffremonta.¹⁵

Szwadrony szarżowały raz po raz przez mniej więcej pół godziny. Przełamywały tyralierę, ale padały pod równymi salwami zwartych kompanii niemieckich stojących za nią i pod kartaczami dział. Nieliczni jeźdźcy dotarli aż do Floing albo nad Mozę. Moltke i Hooper zgodnie podają, że wróciła mniej więcej połowa kawalerzystów.¹⁶

Król Wilhelm, który obserwował to ze wzgórz pod Frénois, miał wtedy zawołać: „Ach, co za dzielni ludzie!” Słowa te przytaczają po niemiecku Fondation Napoléon i po francusku Larousse, a stały się częścią legendy szarży.¹⁷

Dlaczego Napoleon III skapitulował?

Późnym popołudniem nie było już dokąd uciekać. Kolumny pobitych żołnierzy spływały ze wzgórz do Sedanu, a niemieckie pociski rozrywały się wśród nich w zatłoczonych ulicach. Napoleon III, który nie chciał iść za Wimpffenem w jego próbach przebicia się, kazał wywiesić białą flagę, by przerwać, jak uważał, bezużyteczną rzeź. Moltke zobaczył białe flagi na wieżach około wpół do piątej.¹⁸

Około wpół do siódmej generał Reille wjechał na wzgórze i wręczył królowi list. Zaczynał się od słów: „N'ayant pu mourir au milieu de mes troupes, il ne me reste qu'à remettre mon épée” („Nie mogąc zginąć pośród moich żołnierzy, nie pozostaje mi nic innego, jak złożyć mój miecz” w ręce Waszej Królewskiej Mości). Była to kapitulacja osobista, a nie kapitulacja armii: o losie wojska trzeba było jeszcze negocjować, a po stronie niemieckiej zadanie to przypadło Moltkemu.¹⁹

Jak podpisano kapitulację Sedanu?

Rokowania toczyły się tej nocy w jednym z domów w Donchery. Moltke, z Bismarckiem u boku, zażądał, by cała armia oddała się do niewoli. Wimpffen prosił, by pozwolono jej odejść pod warunkiem, że do końca wojny nie będzie walczyć, i przekonywał, że wielkoduszność zapewni trwały pokój. Bismarck, jak później opowiadał Moritzowi Buschowi, odpowiedział, że można liczyć na wdzięczność księcia, ale nie narodu. Gdy generał Castelnau, mówiący w imieniu cesarza, oświadczył, że oddany miecz był wyłącznie mieczem cesarza, Moltke chłodno obstawał przy swoich warunkach. Francuzi wrócili do Sedanu na naradę, pod groźbą, że rano działa znów otworzą ogień.²⁰

Wczesnym rankiem 2 września Napoleon III opuścił Sedan w nadziei na rozmowę z królem. Bismarck spotkał go na drodze pod Frénois i zaprowadził do małego domu nieopodal, gdzie rozmawiali przez blisko trzy kwadranse, ale król nie chciał się z nim widzieć przed podpisaniem kapitulacji. Późnym rankiem Wimpffen złożył podpis pod aktem kapitulacji w zamku Bellevue pod Frénois, gdzie król spotkał się potem z pojmanym cesarzem.²¹

Ilu żołnierzy zginęło i trafiło do niewoli pod Sedanem?

Moltke oszacował straty niemieckie na 460 oficerów i 8500 żołnierzy zabitych i rannych, a francuskie na około 17 tysięcy, zadane przede wszystkim przez niemiecką artylerię. Hooper podaje 8924 Niemców oraz, po stronie francuskiej, 3 tysiące zabitych i 14 tysięcy rannych. Dokumentacja Niemieckiego Instytutu Historycznego mówi o około 2300 poległych Niemcach, 6 tysiącach rannych i 700 wziętych do niewoli lub zaginionych. Deutsches Historisches Museum szacuje łączną liczbę zabitych i rannych obu stron na około 26 tysięcy. Moltke i Hooper liczą też około 3 tysięcy francuskich żołnierzy, którzy uciekli do Belgii i zostali tam rozbrojeni.²²

Jeńców było znacznie więcej. Niemiecka historia oficjalna liczy około 21 tysięcy francuskich żołnierzy wziętych do niewoli w czasie bitwy i 83 tysiące przy kapitulacji, razem około 104 tysięcy. Fondation Napoléon zaokrągla drugą liczbę do 80 tysięcy. Jeńców przetrzymywano na półwyspie Iges w zakolu Mozy, w „obozie nędzy”, zanim od 5 września zaczęto ich odprowadzać do Niemiec, a prawie 550 francuskich oficerów zwolniono na słowo honoru, że do końca wojny nie będą walczyć.²³

Jakie były skutki bitwy pod Sedanem?

Napoleon III wyjechał 3 września do zamku Wilhelmshöhe pod Kassel, gdzie był przetrzymywany jako jeniec. Wiadomość o klęsce dotarła do Paryża tego samego dnia. 4 września tłum wtargnął do Ciała Ustawodawczego, w ratuszu proklamowano republikę, a cesarstwo upadło niemal bez obrony.²⁴

Wojna trwała dalej. Armia Bazaine'a wciąż była zamknięta w Metzu, a Niemcy ruszyli na Paryż, oblężony od września 1870 roku aż do rozejmu 28 stycznia 1871 roku. Tę historię opisujemy w artykule o oblężeniu Paryża. Armie, które nowa republika zebrała na prowincji, odnosiły tylko rzadkie sukcesy, takie jak Coulmiers w listopadzie. Na mocy pokoju frankfurckiego Francja zapłaciła ogromną kontrybucję i oddała Alzację i Mozelę, a zwycięstwo przypieczętowało powstanie Cesarstwa Niemieckiego pod przewodnictwem Prus.²⁵

Jak zapamiętano Sedan?

W Niemczech 2 września stał się Dniem Sedanu (Sedantag), obchodzonym od 1873 roku nabożeństwami, paradami i przemówieniami. W tym samym roku w Berlinie odsłonięto Kolumnę Zwycięstwa, w trzecią rocznicę bitwy. Był to najbliższy odpowiednik święta narodowego w cesarstwie, choć wiele regionów katolickich, socjaldemokraci i część południowych Niemiec trzymali się od niego z daleka. Po 1900 roku zainteresowanie osłabło, a rząd weimarski zakończył oficjalne obchody w 1919 roku.²⁶

We Francji Sedan stał się symbolem narodowego upokorzenia, ale obrona Bazeilles przerodziła się w patriotyczny mit. Obraz de Neuville'a przyciągał tłumy na Salonie w 1873 roku, a dom ostatnich naboi stał się muzeum, uratowanym dzięki ogólnonarodowej zbiórce w 1899 roku. Sedan ma też swoje miejsce w naszym rankingu największych bitew Francji. Dłuższą historię obu armii opowiadają artykuły historia wojskowa Francji i historia wojskowa Niemiec.²⁷