Oblężenie Paryża 1870-1871: cztery miesiące za murami

1 września 1870 roku armia cesarza Napoleona III wraz z samym cesarzem skapitulowała przed Niemcami pod Sedanem. Wydawało się, że wojna się skończyła. Ale 4 września, w reakcji na tę wiadomość, szybkie i bezkrwawe powstanie w Paryżu obaliło cesarstwo i po raz trzeci proklamowało republikę francuską.²

Nowy Rząd Obrony Narodowej był prowizoryczny. Generał Louis Jules Trochu, mianowany 17 sierpnia gubernatorem wojskowym Paryża, został jego przewodniczącym, Jules Favre objął sprawy zagraniczne, młody radykał Léon Gambetta ministerstwa wojny i spraw wewnętrznych, a sędziwy Adolphe Thiers ruszył w podróż po stolicach, by zabiegać o poparcie dla Francji. Warunki Bismarcka obejmowały oddanie całej Alzacji i północnej Lotaryngii z Metzem. Favre odrzucił je z oburzeniem.³

Pierścień się zamyka

Pruski szef sztabu Helmuth von Moltke już wcześniej skierował armie niemieckie na zachód, by otoczyć stolicę. 17 i 18 września wojska niemieckie zajęły pozycje wokół Paryża, armia następcy tronu zatoczyła łuk na południe i zachód, domykając pierścień, a król Wilhelm I założył kwaterę główną w Wersalu. Relacje różnią się o dzień lub dwa: francuski instytut badań strategicznych IRSEM datuje okrążenie Paryża przez pruskich ułanów na 18 września, a według EBSCO oblężenie oficjalnie zaczęło się 20 września, po fiasku ostatnich rozmów.⁴

W murach prowadzenie obrony przez Trochu do dziś budzi spory. Trzymał się niemal wyłącznie defensywy i niektórym wydawało się, że stracił nadzieję na zwycięstwo i gra na zwłokę. Inni uważali, że honor nakazywał mu stawiać opór tak długo, jak się da. Jego zastępca, generał Auguste Ducrot, nieustannie nalegał na ataki na linie niemieckie.⁵

Listy balonem

Gdy wszelka inna łączność ze światem została przerwana, Paryż zwrócił się ku niebu. 19 września Gambetta kazał zbudować trzy balony, a pierwszy z nich, Neptune, wystartował 24 września ze 125 kilogramami urzędowych depesz, gazet i listów. Sto dwadzieścia szwaczek pracowało bez wytchnienia na Dworcu Wschodnim, szyjąc balony o średnicy 16 metrów, napełniane miejskim gazem. Według IRSEM w ten sposób wysłano z Paryża w czasie oblężenia od 2,5 do 3 milionów listów, choć niektóre balony spotkał tragiczny los.⁶

7 października o 10.30 do balonu Armand-Barbès wsiadł sam Gambetta, a towarzyszył mu drugi balon, George Sand. Lot był dramatyczny. Nad liniami niemieckimi koło Épinay, Chantilly i Creil balon dostał się pod ostrzał z karabinów. Załoga wyrzucała balast, by wznieść się wyżej, a deszcz spychał ich z kursu. Po pięciu godzinach lotu Armand-Barbès opadł o 15.40 na szczyt dębu w lesie Favières w departamencie Oise. Francuscy chłopi pomogli trzem pasażerom, którzy po dwóch i pół dnia dotarli do Tours, gdzie urzędowała delegatura rządu.⁷

Wypady kończą się klęską

Na prowincji Gambetta tworzył nowe armie, a jedna z nich odniosła 9 listopada zwycięstwo pod Coulmiers. W Paryżu zaplanowano wielki wypad, który miał się z nią połączyć. Od początku szło źle: Trochu i Gambetta tylko mgliście wiedzieli o swoich ruchach, następca tronu przewidział atak, a wylew Marny opóźnił go o jeden kluczowy dzień. 29 listopada wypad Ducrota zdobył na początku trochę terenu, ale do zmroku załamał się w ogniu okopanego wroga, a armię Gambetty zatrzymano i odrzucono za Orlean. Była to ostatnia poważna próba przerwania oblężenia.⁸ › Bitwa pod Coulmiers, 1870

Głód i działa

Braki stały się dotkliwe. Zjedzono niemal wszystkie zwierzęta z zoo, a w jatkach sprzedawano mięso psów, koni, kotów, a nawet szczurów. Z nadejściem zimy gwałtownie rosła liczba zgonów z głodu, chorób i zimna, zwłaszcza wśród dzieci. W styczniu niedola paryżan budziła już współczucie za granicą. Aby złamać opór miasta, zanim ktokolwiek zdąży interweniować, Niemcy rozpoczęli zmasowany ostrzał, potępiony na świecie, ale skuteczny.⁹

22 stycznia Trochu został zastąpiony przez generała Josepha Vinoy, a rozmowy Favre'a z Bismarckiem doprowadziły 28 stycznia 1871 roku do kapitulacji miasta. IRSEM zauważa, że mimo wysiłków Gambetty pasmo klęsk zmusiło Francję do podpisania na początku tego roku rozejmu.¹⁰

Co zostało po oblężeniu

Wojna kosztowała Francję Alzację i północną Lotaryngię, a Wilhelm I został już proklamowany cesarzem zjednoczonych Niemiec. Upokorzenie oblężenia podsyciło gniew, który wiosną wybuchł Komuną Paryską, a pamięć o ostrzale miasta zasiliła politykę odwetu, która przyczyniła się do wybuchu I wojny światowej. Zarazem długa obrona zmyła część hańby Sedanu i pomogła młodej III Republice przetrwać pierwsze lata. Poczta balonowa zaś jest we Francji pamiętana jako początek poczty lotniczej.¹¹