Bitwa pod Coulmiers 1870: rzadkie zwycięstwo Francji nad Loarą

W listopadzie 1870 roku Francja nie miała już cesarza ani regularnych armii. Napoleon III skapitulował pod Sedanem, Paryż był oblężony, a armia marszałka Bazaine'a poddała się w Metzu. Mimo to nowa republika walczyła dalej armiami zebranymi w kilka tygodni, a jedna z nich wygrała bitwę pod Coulmiers, na zachód od Orleanu. Było to prawdziwe zwycięstwo, choć krótkotrwałe.²

Armia z niczego

Po upadku cesarstwa Rząd Obrony Narodowej wysłał delegację do Tours, gdzie Léon Gambetta, minister wojny i spraw wewnętrznych, rządził niemal jak dyktator, jak ujął to Helmuth von Moltke, szef pruskiego Sztabu Generalnego. Moltke przypisuje energii Gambetty wystawienie w ciągu kilku tygodni 600 tysięcy uzbrojonych ludzi i 1400 dział. Friedrich Engels, piszący wówczas jako komentator wojskowy, uznał, że stworzenie nowej armii z niczego w trzy miesiące przynosi francuskiemu narodowi ogromną chlubę.³ › Oblężenie Paryża, 1870-1871

Jakość tych wojsk była bardzo różna. Engels opisywał całą gamę: od ponownie powołanych starych żołnierzy po świeżych rekrutów i ochotników nieznoszących żadnej dyscypliny, obok solidnych batalionów, takich jak żuawi papiescy. Niemieccy oficerowie, którzy z nimi walczyli, mówili, że gdyby ta armia miała jeszcze cztery tygodnie na przygotowanie, byłaby groźnym przeciwnikiem.⁴

W październiku Bawarczycy generała Ludwiga von der Tanna zajęli Orlean po walce pod Artenay. Encyklopedia Larousse opisuje I Armię Loary, XV i XVI Korpus, sformowaną przez generała d'Aurelle'a de Paladines w obozie Salbris. Wobec słabości sił von der Tanna, pisze Moltke, francuska rada wojenna w Tours postanowiła odzyskać Orlean, uderzając głównie od zachodu.⁵

Von der Tann wybiera teren

Na początku listopada francuskie korpusy zebrały się nad dolną Loarą i za lasem Marchénoir. Pruskie rozpoznanie kawaleryjskie 7 listopada natknęło się na silne oddziały generała Antoine'a Chanzy'ego i musiało przerwać walkę. Von der Tann zrozumiał, że zaraz zostanie zaatakowany od zachodu, a zagrożenie nadciąga także od wschodu. Nie chciał walczyć w gęstych lasach, gdzie jego artyleria i jazda na niewiele by się zdały, a on sam mógłby zostać okrążony, więc postanowił uderzyć na najbliższe siły francuskie na otwartym terenie wokół wsi Coulmiers. W Orleanie zostawił tylko niewielki oddział do ochrony szpitali.⁶

Cztery godziny pod Coulmiers

Rankiem 9 listopada I Korpus Bawarski stanął na skraju lasów między zamkiem Montpipeau a Rosières, z Coulmiers przed frontem. Francuzi, mając wielką przewagę liczebną, rozciągnęli się szeroko wokół bawarskiego lewego i prawego skrzydła. D'Aurelle z XV Korpusem wiązał Bawarczyków na południu, Chanzy rzucił dywizję generała Barry'ego na środek, a dywizję admirała Jauréguiberry'ego na prawe skrzydło, zaś liczna jazda generała Reyau ruszyła na północ ku Patay, zagrażając drodze do Paryża. W południe, zauważa Moltke, trzy brygady von der Tanna trzymały front długi na ponad cztery mile.⁷

Francuzi przystąpili do właściwego natarcia około pierwszej. Na południu Bawarczycy oddali La Renardière i cofnęli się do lasów Montpipeau. W centrum dywizja Barry'ego wyparła bawarskich strzelców z kamieniołomów przed Coulmiers, a o trzeciej uderzyła na samą wieś. Bawarska 4. Brygada przez pewien czas utrzymywała park wiejski dzięki działom, szarżom jazdy i bagnetom, ale po czterech godzinach jedna brygada stała przeciw trzem. Na francuskim lewym skrzydle jazda Reyau niewiele zdziałała; Moltke podaje, że odeszła na zachód, podobno dlatego, że wzięła francuskich ochotników za niemieckie posiłki.⁸

O czwartej po południu von der Tann rozkazał odwrót brygadami ku Artenay. Gdy Bawarczycy się cofali, świeże oddziały francuskie wdarły się do parku w Coulmiers, a bawarska brygada generała von Orffa utrzymała się pod Gémigny, osłaniając odwrót. Francuzi nie podjęli pościgu.⁹

Orlean odzyskany

Bawarczycy maszerowali całą noc złymi drogami i rano dotarli do Artenay. Orlean opuszczono; kolumna amunicyjna, 150 jeńców i chorzy, których nie dało się przewieźć, wpadli w ręce Francuzów. Moltke ocenia, że walczyło 20 tysięcy Niemców przeciw 70 tysiącom Francuzów, a straty niemieckie wyniosły około 800 zabitych i rannych, francuskie zaś były prawie dwa razy większe. Uznał, że von der Tann wydostał się z trudnego położenia z wielką zręcznością i szczęściem.¹⁰

Dla Francji zwycięstwo miało znaczenie. Hasło Larousse'a mówi, że zwycięstwo i odzyskanie Orleanu przywróciły wiarę, a Engels widział w nim początek całej kampanii nad Loarą. Po bitwie d'Aurelle pozostał na silnej pozycji przed Orleanem, czekając na posiłki.¹¹

Dlaczego to nie mogło trwać

Czas działał przeciw Francji. Kapitulacja Metzu 27 października uwolniła pruską II Armię księcia Fryderyka Karola, która już maszerowała na zachód. Gdy d'Aurelle próbował przebić się do Paryża, którego załoga uderzyła 2 grudnia pod Champigny, został pobity pod Beaune-la-Rolande 28 listopada oraz pod Loigny i Artenay 2 i 3 grudnia, a 5 grudnia Orlean znów przepadł. Coulmiers pozostaje jedną z nielicznych bitew tej wojny wygranych przez Francję. Trzy lata wcześniej francuska brygada walczyła za papieża po drugiej stronie Alp, pod Mentaną.¹² › Bitwa pod Beaune-la-Rolande, 1870