Bitwa pod Spion Kop 1900: akr rzezi nad rzeką Tugela

Niewiele porażek wstrząsnęło wiktoriańską Brytanią tak jak Spion Kop. Na skrawku szczytu wielkości miejskiego placu stłoczyły się w końcu tysiące brytyjskich żołnierzy, tysiące innych poniżej niemal nic nie robiły, a pod koniec dnia obie strony były przekonane, że przegrały.²

Droga do Ladysmith

W pierwszych tygodniach wojny Burowie wkroczyli do Natalu i oblegli w Ladysmith brytyjską armię liczącą około 10 tysięcy ludzi. Pierwsza próba przebicia się generała Sir Redversa Bullera, prosto wzdłuż linii kolejowej pod Colenso 15 grudnia 1899 roku, skończyła się ciężką porażką. Po nadejściu posiłków z Wielkiej Brytanii spróbował ponownie dalej na zachód, by obejść burskie okopy nad Tugelą.³

Generał Sir Charles Warren z około 13 tysiącami ludzi i 36 działami przeprawiał się przez rzekę w bródzie Trikhardt's Drift od 17 stycznia, a brygada generała Neville'a Lytteltona przeszła na wschodzie w bródzie Potgieter's Drift. Warren posuwał się powoli, a generał Louis Botha wykorzystał ten czas, by ściągnąć komanda i działa na wzgórza naprzeciw niego. 23 stycznia Buller przyjechał i kazał Warrenowi atakować. Warren wybrał Spion Kop, uznając je za klucz do burskiej pozycji.⁴

Wspinaczka w ciemności

Kolumna, około 1700 ludzi z konnej piechoty Thorneycrofta i lancashirskich batalionów brygady generała Edwarda Woodgate'a, z saperami do kopania okopów, wspinała się w ciemności i mżawce. Pod szczytem burska czujka zawołała i dała ognia, po czym uciekła przed atakiem na bagnety. We mgle nie dało się sygnalizować latarniami, więc Brytyjczycy trzykrotnie wznieśli okrzyk, który usłyszano na dole około czwartej rano 24 stycznia.⁵

Saperzy próbowali się okopać, ale grunt był skalisty i okopy wyszły płytkie; według britishbattles.com cały okopany teren miał mniej więcej akr. Gdy około ósmej mgła opadła, Brytyjczycy zobaczyli, że trzymają tylko bliższy skraj płaskowyżu. Okop powinien był leżeć jakieś 350 metrów dalej, a nad nimi górowały burskie pozycje na Aloe Knoll, Conical Hill, Green Hill i Twin Peaks.⁶

Pod ogniem z trzech stron

Odpowiedź Bothy, jak przytacza ją Historic UK, była prosta: „No to musimy je odbić”. Jego działa, Kruppy, Creusoty i szybkostrzelne pom-pomy Maxima, otworzyły ogień na szczyt, a burscy ochotnicy wspinali się z powrotem i strzelali zza skał. Woodgate został śmiertelnie ranny na samym początku, podobnie jak inni wyżsi oficerowie. Do sztabu dotarł sygnał: „Natychmiast posiłki, albo wszystko stracone. Generał nie żyje”.⁷

Buller kazał Warrenowi oddać dowództwo na szczycie Thorneycroftowi. Wczesnym popołudniem część wyczerpanych fizylierów z Lancashire wywiesiła białą flagę; Thorneycroft wybiegł naprzód i oznajmił burskiemu oficerowi, że nie pozwala na żadną kapitulację, choć około 150 ludzi i tak dostało się do niewoli. Na płaskowyż dotarły posiłki generała Talbota Coke'a, a po południu 60. Pułk Strzelców Lytteltona zdobył szturmem Twin Peaks na wschodzie, co wywołało panikę wśród ich burskich obrońców.⁸

Dla Burów walka była równie rozpaczliwa. Na wzgórze szli tylko ochotnicy, a stoki zasłały ciała ich poległych.⁹

Odwrót, który przegrał bitwę

Przez cały dzień Warren nie wysłał Thorneycroftowi żadnych rozkazów poza nominacją ani wiadomości, że nadchodzą kolejne oddziały. O zmroku, bez wody, z poległymi lub rannymi oficerami i wyczerpanymi ludźmi, Thorneycroft postanowił zejść. Winston Churchill, wówczas korespondent wojenny, został po zmroku wysłany przez Warrena na szczyt, by poznać zdanie Thorneycrofta i przekazać mu, że nadchodzą działa i oddziały robocze z workami z piaskiem, ale według relacji samego Churchilla decyzja o odwrocie już zapadła.¹⁰

Tymczasem szczyt opuścili także Burowie. O świcie 25 stycznia dwaj burscy zwiadowcy machali kapeluszami na pustym szczycie i bitwa należała do nich. Oddziały Warrena wróciły za Tugelę. Botha zaproponował rozejm, by obie strony mogły zebrać zabitych i rannych; wśród indyjskich noszowych był młody prawnik Mohandas Gandhi.¹¹

Rachunek strat

Liczby się różnią. britishbattles.com podaje około 1500 zabitych i rannych Brytyjczyków, w tym 243 poległych w okopie na szczycie, oraz 335 zabitych i rannych Burów. Richard Rhys Jones, piszący dla Historic UK, podaje 322 Brytyjczyków zabitych lub zmarłych z ran, 563 rannych i 300 wziętych do niewoli, wobec 95 zabitych i 140 rannych Burów.¹²

Wiadomość o klęsce omal nie obaliła rządu w Londynie, a do Afryki wysłano lorda Robertsa i lorda Kitchenera, by przejęli dowództwo. Spion Kop zmyliło też Burów: wielu z nich, w tym Botha, uznało wojnę za praktycznie wygraną i wróciło do domów, przez co zabrakło ludzi do powstrzymania kolejnych natarć Bullera pod Vaal Krantz i Pieters Hill, które w końcu otworzyły drogę do Ladysmith.¹³

Wzgórze pamięta się daleko od Natalu. Nowa trybuna zbudowana w 1906 roku na Anfield, stadionie Liverpoolu, wkrótce zaczęła być nazywana Spion Kop, na pamiątkę bitwy, w której zginęło tylu ludzi z Lancashire.¹⁴