Boudika: królowa Icenów, która powstała przeciw Rzymowi

Niemal wszystko, co wiemy o Boudice, pochodzi od dwóch rzymskich historyków, którzy nigdy jej nie spotkali. Tacyt, urodzony około 56 roku n.e., spisał swoją relację kilkadziesiąt lat po powstaniu, a Kasjusz Dion ponad sto lat później. Spalone miasta są prawdziwe, bo archeolodzy dokopali się do popiołów. Jej wygląd, słowa i większość liczb to jednak rzymskie wersje. Ten tekst oddziela jedno od drugiego.¹

Kim byli Icenowie?

Icenowie zamieszkiwali dzisiejszy Norfolk, północno-wschodnią część Cambridgeshire i północny Suffolk. Bili własne srebrne monety. Po rzymskiej inwazji w 43 roku n.e. ich król Prasutagus rządził jako król klient, sojusznik, który zachował tron i ziemie w zamian za lojalność wobec Rzymu. Boudika była jego żoną. Nie wiemy, kiedy się urodziła, kim byli jej rodzice ani gdzie mieszkała rodzina królewska. Do historii trafiła tylko dzięki powstaniu.²

Dlaczego Boudika wystąpiła przeciw Rzymowi?

Prasutagus zmarł około 60 roku n.e. W testamencie ustanowił cesarza Nerona współdziedzicem obok swoich dwóch córek, licząc, że tak ochroni królestwo i rodzinę. Stało się odwrotnie. Według Tacyta rzymscy centurionowie splądrowali królestwo, a niewolnicy dwór królewski, Boudikę wychłostano, jej córki zgwałcono, a możni Icenowie stracili rodowe majątki.³

Kasjusz Dion podaje inną przyczynę: pieniądze. W jego relacji prokurator Decjanus Katus zażądał zwrotu sum, które cesarz Klaudiusz podarował brytyjskim przywódcom, a doradca Nerona Seneka naraz wypowiedział duże pożyczki. Obie wersje nie muszą się wykluczać, ale pokazują, jak mało źródła zgadzają się nawet co do przyczyny.⁴

Icenowie znaleźli sojuszników. Ich południowi sąsiedzi, Trinowantowie, stracili ziemię wokół Camulodunum (Colchester) na rzecz kolonii rzymskich weteranów, a świątynia ubóstwionego Klaudiusza w mieście stała się znienawidzonym symbolem rzymskiej władzy. Namiestnik Gajusz Swetoniusz Paulinus był wtedy daleko na zachodzie, gdzie atakował wyspę Monę, dzisiejsze Anglesey.⁵

Camulodunum, Londinium i Verulamium

Powstańcy najpierw uderzyli na Camulodunum. Kolonia nie miała murów. Katus przysłał tylko około 200 słabo uzbrojonych ludzi, miasto padło, a ostatni obrońcy bronili się w świątyni przez dwa dni. Na odsiecz ruszył Kwintus Petiliusz Cerialis z oddziałami IX Legionu. Brytowie rozbili jego piechotę, a on sam uciekł z jazdą. Katus zbiegł do Galii.⁶

Tu opis z kronik można sprawdzić w ziemi. Pod dzisiejszym Colchesterem leży czerwono-czarna warstwa spalenizny o grubości od kilku centymetrów do pół metra: zawalone gliniane ściany, spalone łóżko, zwęglone daktyle, figi i groch. W jednym z domów ktoś ukrył złotą i srebrną biżuterię, zwaną dziś skarbem Fenwicka, i nigdy po nią nie wrócił. Szczątków ludzkich jest w tej warstwie jednak niewiele.⁷

Paulinus dotarł do Londinium przed powstańcami, ale uznał, że ma za mało ludzi, by bronić miasta bez murów. Wymaszerował z każdym, kto zdołał dotrzymać kroku, a ci, którzy zostali, zginęli. Londyn także spłonął: archeolodzy znaleźli w centrum miasta grube warstwy spalonego gruzu. Ten sam los spotkał Verulamium, miasto w miejscu dzisiejszego St Albans. Tacyt ocenia liczbę zabitych Rzymian i sprzymierzeńców w trzech miastach na około 70 000, a Dion podaje 80 000 dla całego powstania. Nikt ich nie liczył i żadnej z tych liczb nie da się sprawdzić.⁸

Gdzie rozegrała się ostatnia bitwa Boudiki?

Paulinus zebrał XIV Legion, część XX Legionu i oddziały pomocnicze z najbliższych posterunków, według Tacyta około 10 000 uzbrojonych ludzi. II Legion z Exeter nie przybył. Jego pełniący obowiązki dowódcy Poeniusz Postumus rzucił się później na własny miecz.⁹

Tacyt opisuje pole bitwy, ale go nie nazywa: pozycja z dojściem przez wąski wąwóz, z lasem za plecami Rzymian i otwartą równiną przed nimi. Wielu historyków szuka go przy rzymskiej drodze nazwanej później Watling Street. Proponowano Mancetter, High Cross, Hints, Catthorpe i Towcester, ale w żadnym z tych miejsc nie znaleziono śladów bitwy, więc lokalizacja pozostaje nieznana. „Bitwa przy Watling Street” to nazwa nowożytna, nie rzymska.¹⁰

Ilu walczyło i jak zginęła Boudika?

Dion pisze, że armia Boudiki urosła z około 120 000 do około 230 000 ludzi. Tacyt mówi tylko, że Brytów przyszło bez liczby i byli tak pewni zwycięstwa, że przywieźli żony na wozach, by patrzyły z krawędzi równiny. Historycy podchodzą do tych liczb z dużą ostrożnością. Obaj autorzy wkładają Boudice i Paulinusowi w usta przemowy przed bitwą, ułożone własnymi słowami historyków.¹¹

Legioniści utrzymali wąwóz, rzucili oszczepami, a potem ruszyli klinem, z jazdą na skrzydłach. To był wyuczony manewr, dzięki któremu rzymski legion tak trudno było rozbić. Uciekający Brytowie utknęli przy własnych wozach. Tacyt twierdzi, że poległo blisko 80 000 Brytów i około 400 Rzymian, co bardziej przypomina rzymską chwałę niż rachunek.¹²

Spór dotyczy też jej śmierci. Tacyt pisze, że Boudika zażyła truciznę. Dion, że zachorowała i zmarła, a Brytowie wyprawili jej kosztowny pogrzeb. Jej grobu nigdy nie odnaleziono. Stara opowieść umieszcza go pod dworcem King's Cross, ale nie ma na to żadnych dowodów. Po bitwie Paulinus surowo karał zbuntowane plemiona, dopóki Neron nie zastąpił go Petroniuszem Turpilianusem, który wolał łagodniejsze metody.¹³

Legenda i źródła: czemu można wierzyć?

Tacyt miał dobrego informatora. Jego teść Agrykola służył w czasie powstania w Brytanii jako młody oficer pod rozkazami Swetoniusza Paulinusa. Tacyt opisuje te wydarzenia dwa razy, w „Rocznikach” i krócej w „Agrykoli”, gdzie zauważa, że Brytowie przy dziedziczeniu władzy nie rozróżniali płci. W „Rocznikach” jest żoną Prasutagusa, w „Agrykoli” kobietą z królewskiego rodu. Żaden z autorów nie był świadkiem tych zdarzeń.¹⁴

Słynny portret pochodzi wyłącznie od Diona: bardzo wysoka, groźnego spojrzenia, o szorstkim głosie, z masą płowych włosów sięgających bioder i dużym złotym naszyjnikiem, torkwesem, na szyi. Napisał to człowiek urodzony mniej więcej sto lat po jej śmierci, a płomiennie rude włosy z późniejszych obrazów to nowożytny wymysł.¹⁵

Niepewny jest nawet rok. Tacyt datuje powstanie według konsulów urzędujących w danym roku, co zwykle przelicza się na 61 rok n.e. Część historyków mieści wszystko w lecie 60 roku, inni sądzą, że Boudika zbierała siły w 60 roku, a uderzyła w 61. Dlatego współczesne opracowania podają 60 lub 61 rok.¹⁶

Jej imię wiąże się z celtyckim słowem oznaczającym zwycięstwo, więc mogło być raczej tytułem niż imieniem nadanym przy urodzeniu. Pisownia „Boadicea”, używana przez stulecia, wzięła się z błędów kopistów w rękopisach rzymskich tekstów.¹⁷

Jak pamięta się Boudikę?

Pisarze i poeci odkryli ją na nowo w XVI wieku, a w 1782 roku poemat Williama Cowpera „Boadicea, an Ode” uczynił z niej symbol przyszłej potęgi Brytanii. Wiktorianie zrobili z niej bohaterkę narodową. Thomas Thornycroft zaczął w latach pięćdziesiątych XIX wieku pracę nad grupą Boudiki z córkami na rydwanie, przy wsparciu księcia Alberta. Nie doczekał jej odlania w brązie, a w 1902 roku posąg stanął przy moście Westminsterskim jako dar jego syna, sir Johna Isaaca Thornycrofta. Stoi w mieście, które Boudika spaliła. Pokazuje, jak widziała ją wiktoriańska Brytania, a nie jak wyglądała.¹⁸

Dziś Boudika otwiera niemal każdą listę kobiet wojowniczek w historii. Źródła mówią mniej niż legenda: skrzywdzona wdowa, powstanie, które zniszczyło trzy rzymskie miasta, i klęska w miejscu, którego nikt nie odnalazł. W ziemi przetrwał popiół.