Nocne Wiedźmy: radzieckie lotniczki, które bombardowały nocą

Startowały po ciemku, po dwie w samolocie, w otwartych kabinach dwupłatowców zbudowanych do nauki latania. Przez trzy lata 588 Pułk Nocnych Bombowców bombardował niemieckie pozycje od przedgórza Kaukazu po Odrę i do końca pozostał jednostką wyłącznie kobiecą. Przydomek, który podobno nadali im Niemcy, Nocne Wiedźmy, przetrwał niemal wszystko inne, co o nich wiadomo. Ten tekst trzyma się tego, co mówią dokumenty i historycy.

Marina Raskowa i trzy kobiece pułki

Marina Raskowa była sławna jeszcze przed wojną. We wrześniu 1938 roku leciała jako nawigatorka samolotu Rodina w rekordowym przelocie przez Związek Radziecki razem z Walentiną Grizodubową i Poliną Osipienko, a wszystkie trzy otrzymały tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Gdy w czerwcu 1941 roku Niemcy zaatakowały ZSRR, lotniczki, które chciały się zaciągnąć, początkowo odsyłano do domu. Raskowa chodziła po sztabie lotnictwa z listami od kobiet, które chciały latać bojowo.¹

Rozkaz nr 0099 Ludowego Komisariatu Obrony z 8 października 1941 roku powołał trzy pułki: 586 Myśliwski, 587 Bombowy i 588 Nocnych Bombowców. Ochotniczki, w większości studentki w wieku od kilkunastu do dwudziestu kilku lat, pojechały pociągiem na szkolenie do szkoły lotniczej w Engelsie nad Wołgą. Z trzech pułków tylko 588 przez całą wojnę pozostał wyłącznie kobiecy.²

Raskowa sama objęła dowództwo pułku bombowego. W styczniu 1943 roku, prowadząc klucz jego samolotów na nowe lotnisko na froncie pod Stalingradem, zginęła, gdy jej samolot rozbił się w złej pogodzie.³

Kto dowodził Nocnymi Wiedźmami?

588 Pułk przez całą wojnę miał jedną dowódczynię: Jewdokiję Berszańską. Miała 29 lat i była doświadczoną pilotką, która latała już w nocy. Pod jej dowództwem pułk sam szkolił następczynie: nawigatorki zostawały pilotkami, a mechaniczki nawigatorkami, dzięki czemu jednostka nigdy nie musiała schodzić z frontu na uzupełnienie.⁴

Pułk wyleciał z Engelsu na Front Południowy pod koniec maja 1942 roku. Pierwsze zadanie bojowe przyszło w czerwcu; rosyjskie źródła datują je na 12 czerwca 1942 roku. Tej nocy poleciały tylko trzy samoloty i jedna załoga nie wróciła.⁵

Po-2: samolot szkolny jako nocny bombowiec

Pułk latał na Polikarpowie U-2, później nazwanym Po-2: dwumiejscowym dwupłatowcu z drewna i płótna z otwartymi kabinami, zaprojektowanym jako samolot szkolny. Nie miał radia, a przez większość wojny także karabinu maszynowego do obrony. Pennington podaje prędkość maksymalną około 90 mil na godzinę, czyli mniej więcej 145 km/h; rosyjskie źródła podają prędkość maksymalną około 100 do 120 km/h. Bomby podwieszano pod skrzydłami i kadłubem, zwykle od 150 do 200 kg na jeden lot.⁶

Słabość tej maszyny była zarazem jej zaletą. Była na tyle wolna, że mogła latać bardzo nisko i ciasno skręcać, a jej prędkość maksymalna była niższa od prędkości przeciągnięcia wysyłanych za nią niemieckich myśliwców. Drewno i płótno łatwo się jednak zapalały.⁷

Jak walczyły Nocne Wiedźmy?

Załogę tworzyły pilotka i nawigatorka. Pennington opisuje rutynę: samoloty startowały pojedynczo, w odstępach trzech do pięciu minut, nad celem, gdy tylko mogły, wyłączały silnik i szybowały tak, by nie było go słychać, zrzucały race oświetlające, potem bomby, i odlatywały bardzo nisko. Gdy reflektory złapały jeden samolot, następna załoga w kolejce atakowała reflektory. Niektóre późniejsze opowieści, w tym nekrolog Popowej w „New York Timesie”, opisują stały schemat trzech maszyn, z których dwie ściągały na siebie reflektory, a trzecia bombardowała.⁸

Jeden lot trwał od 30 do 50 minut. Ile lotów załoga wykonywała w ciągu nocy, zależy od źródła: według Pennington do 14 lub więcej, według rosyjskiego podsumowania od 6 do 12, według National WWII Museum i „New York Timesa” od 8 do 18. Żeby zabrać więcej bomb, załogi latały bez spadochronów aż do 1944 roku. Dla wielu z nich, jak pisze National WWII Museum na podstawie wywiadu z szefową sztabu pułku, Iriną Rakobolską, śmierć była lepsza niż niewola.⁹

Od Kaukazu po Odrę, 1942-1945

Pierwsze miesiące pułku przypadły na niemiecką ofensywę letnią 1942 roku. Latał nad Donem, a potem, cofając się razem z armią, bronił Zakaukazia; Pennington dodaje, że bombardował przeprawy na Miusie, a walki o Zakaukazie datuje na okres od sierpnia do grudnia 1942 roku. W lutym 1943 roku przemianowano go na 46 Gwardyjski Pułk Nocnych Bombowców; miano gwardyjskie dostawały jednostki, które się wyróżniły.¹⁰

Przez cały 1943 rok latał nad Kubaniem i Półwyspem Tamańskim oraz wspierał walki o Noworosyjsk, za co otrzymał honorowe miano Tamańskiego. Najgorsza noc przyszła na przełomie lipca i sierpnia 1943 roku, gdy niemieckie nocne myśliwce, z którymi pułk wcześniej się nie zetknął, zestrzeliły w ciągu kilku minut cztery załogi, osiem kobiet.¹¹

Od listopada 1943 do maja 1944 roku pułk latał nad Kerczem, Krymem i Sewastopolem. W czerwcu i lipcu 1944 roku był na Białorusi (według Pennington pod Mohylewem i Mińskiem), potem w Polsce i w Prusach Wschodnich, a w marcu 1945 roku brał udział w walkach o Gdańsk. Wojnę zakończył nad Odrą, wspierając ostatnią radziecką ofensywę na Berlin. Rozwiązano go 15 października 1945 roku.¹²

Ile lotów bojowych wykonały Nocne Wiedźmy?

Dokładna liczba podawana w źródłach rosyjskich to 23 672 loty bojowe. Pennington i National WWII Museum piszą o ponad 24 000, a nekrolog Popowej w „New York Timesie” o około 30 000. Zrzucone bomby szacuje się zwykle na około 3000 ton, do tego około 26 000 pocisków zapalających.¹³

Straty liczy się różnie. Pennington, powołując się na album pułkowy zredagowany przez Berszańską, podaje 31 zabitych, około 27 procent personelu latającego. National WWII Museum podaje 32. Źródła rosyjskie liczą 23 poległe w walce, a jedno dodaje dziewięć zmarłych od ran.¹⁴

Bohaterek Związku Radzieckiego było 23 lub 24. Rosyjskie gazety podają 23, a National WWII Museum i recenzja książki Pennington w H-Net 24, 18 pilotek i 6 nawigatorek. Jedna z nawigatorek pułku, Tatiana Sumarokowa, została uhonorowana dopiero w 1995 roku, tytułem Bohatera Federacji Rosyjskiej.¹⁵

Kilka załóg przekroczyło 800 lotów bojowych. Irinie Siebrowej przypisuje się ponad 1000, 1008 według szefowej sztabu, na którą powołuje się Pennington, i 1004 według portalu 360.ru. Natalia Mieklin, później pisarka Natalia Krawcowa, wykonała około 980. Nadieżda Popowa wykonała 852. Zestrzelono ją kilka razy, między innymi nad Kaukazem Północnym w 1942 roku. Pennington i The New York Times nazywają ją zastępczynią dowódczyni pułku, The Washington Post dowódczynią eskadry.¹⁶

Legenda i fakty

Problemem jest już sama nazwa. Nocne Wiedźmy mają pochodzić od niemieckich żołnierzy, którzy słyszeli tylko szum powietrza, gdy samoloty szybowały nad nimi na zdławionych silnikach. Pennington pyta, skąd niemieccy żołnierze mieliby wiedzieć, że w tych akurat maszynach siedzą kobiety, skoro na Po-2 latały dziesiątki radzieckich pułków nocnych bombowców, a tylko jeden z nich był kobiecy. Przydomek często rozciąga się też na wszystkie radzieckie lotniczki, choć dotyczy wyłącznie załóg nocnych bombowców.¹⁷

Zdaniem Pennington przydomek przyjął się w języku angielskim po części dzięki książce Bruce'a Mylesa „Night Witches” z 1981 roku. Ostrożność dotyczy też szczegółów powtarzanych w internecie: twierdzenie, że kobiety nigdy nie miały spadochronów, jest nieprawdziwe dla ostatniego roku wojny, a okrągłe liczby lotów, ton bomb i zabitych różnią się między źródłami, jak pokazano wyżej.¹⁸

Jak pamięta się Nocne Wiedźmy

Po 1945 roku większość kobiet zdemobilizowano, a radzieckie lotnictwo przestało przyjmować i szkolić pilotki. Weteranki pisały wspomnienia, a Jewgienija Żygulenko, pilotka pułku, wyreżyserowała później film fabularny „W niebie Nocne Wiedźmy” (1981). Śmierć Popowej w Moskwie w lipcu 2013 roku, w wieku 91 lat, wywołała na Zachodzie nową falę artykułów.¹⁹

Historia pułku broni się bez legendy: trzy lata nieprzerwanej służby na froncie w samolocie zbudowanym do lekcji latania. Należy do tej samej opowieści co inne postacie z naszego przewodnika po kobietach wojowniczkach w historii i jest jedną z najlepiej udokumentowanych.