12 lutego 1817 roku Armia Andów pod wodzą José de San Martína, w której jedną z dywizji dowodził chilijski patriota Bernardo O'Higgins, pobiła pod Chacabuco, na północ od Santiago, oddziały rojalistów brygadiera Rafaela Maroto. Patrioci dopiero co przeszli Andy z Argentyny. Zwycięstwo otworzyło drogę do Santiago i zapoczątkowało koniec panowania hiszpańskiego w Chile, przypieczętowany rok później pod Maipú. O'Higgins został najwyższym dyrektorem Chile.
Przez Andy
Gdy w 1816 roku Argentyna ogłosiła niepodległość, José de San Martín zwrócił się przeciw Chile, wciąż pozostającemu w rękach hiszpańskich. W styczniu 1817 roku poprowadził Armię Andów przez góry; towarzyszył mu O'Higgins. Przeprawa kosztowała wiele. Według Britanniki San Martín wyruszył z około 5000 ludzi w trudny, dwudziestodniowy marsz i stracił około 2000 z nich z powodu mrozu i wysokości. HISTORY.com pisze, że zginęła nawet jedna trzecia z jego 6000 żołnierzy, a padła ponad połowa koni. Mimo to patrioci dotarli do Chile w sile większej, niż rojaliści zdołali na czas zgromadzić.1
Plan ataku
Według Britanniki San Martín zdołał zaskoczyć rojalistów. Brygadier Rafael Maroto zdążył ściągnąć na wzgórza Chacabuco tylko część sił. Britannica ocenia jego oddziały na około 1500 ludzi.2
San Martín podzielił armię na dwie dywizje, które w nocy z 11 na 12 lutego ruszyły na wzgórza. O'Higgins miał zejść główną drogą i związać rojalistów walką od czoła, a Miguel Estanislao Soler dłuższą ścieżką przez wzgórza po prawej stronie wyjść na ich lewe skrzydło. Chilijska Akademia Historii Wojskowej, za XIX-wiecznym historykiem Diego Barrosem Araną, przypisuje Solerowi około 2000 ludzi, a O'Higginsowi niespełna 1400.3
Przedwczesny atak O'Higginsa
O'Higgins pierwszy zetknął się z nieprzyjacielem, gdy kolumna Solera wciąż przeciskała się długą i wąską ścieżką. Zamiast czekać, uderzył. Pierwszy atak został odparty.4
Relacje różnią się co do tego, co przesądziło o wyniku. Britannica przypisuje to szarży grenadierów prowadzonej przez samego San Martína, która dała O'Higginsowi czas na ochłonięcie i uderzenie na hiszpańskie skrzydło. HISTORY.com, podobnie jak Barros Arana, podkreśla nadejście dywizji Solera na skrzydło i tyły rojalistów, co odcięło im odwrót. Linia rojalistów pękła i około drugiej po południu było po bitwie.5
Straty i następstwa
Rojaliści ponieśli ciężkie straty: ponad 500 zabitych i ponad 600 jeńców, według Barrosa Arany. Straty patriotów były niewielkie, ale liczy się je różnie. HISTORY.com mówi o kilkunastu poległych w bitwie i około 120, którzy zmarli później od ran; Barros Arana ocenia łączną liczbę zabitych i rannych patriotów na nie więcej niż 150.6
Droga do Santiago stała otworem. Patrioci wkroczyli do Santiago, a San Martín zrzekł się władzy w Chile na rzecz O'Higginsa, który został najwyższym dyrektorem. 12 lutego 1818 roku, w pierwszą rocznicę bitwy, w Talce proklamowano niepodległość Chile. Wojnę rozstrzygnęła w tym samym roku bitwa pod Maipú.7 › Bitwa pod Maipú, 1818
