Wieczorem 17 grudnia 1941 roku w środkowej części Morza Śródziemnego, w zatoce Syrta, zderzyły się dwie operacje konwojowe. Brytyjski zespół kontradmirała Philipa Viana prowadził na Maltę statek zaopatrzeniowy Breconshire, a włoska flota admirała Angela Iachina, z pancernikami, osłaniała konwój do Libii. Starcie trwało niespełna godzinę i niczego od razu nie rozstrzygnęło. Oba konwoje dotarły do celu, ale dwa dni później brytyjskie krążowniki z Malty weszły na pole minowe pod Trypolisem i straciły krążownik oraz niszczyciel.
Dwa konwoje na morzu
W grudniu 1941 roku obie strony musiały przerzucać zaopatrzenie przez Morze Śródziemne. Brytyjczycy słali zapasy na Maltę, skąd ich krążowniki i niszczyciele atakowały szlak Osi do Afryki Północnej, a Włosi zaopatrywali armię Osi w Libii, którą brytyjska ofensywa właśnie zepchnęła na zachód.1
Sercem brytyjskiej operacji był Breconshire, szybki statek zaopatrzeniowy płynący z Aleksandrii na Maltę. Rickard opisuje jego eskortę jako trzy krążowniki i czternaście niszczycieli pod rozkazami Viana. Kronika wydarzeń morskich prowadzona dzień po dniu przez Dona Kindella wymienia lekkie krążowniki Naiad i Euryalus, krążownik przeciwlotniczy Carlisle i grupę niszczycieli wychodzących z Aleksandrii, do których 17 grudnia dołączyły na morzu krążowniki i niszczyciele z Malty.2
Włoski konwój płynął do Trypolisu z bliską eskortą, w której był pancernik Duilio i trzy lekkie krążowniki. Druga grupa zapewniała osłonę dalszą: pancerniki Littorio, Andrea Doria i Giulio Cesare, ciężkie krążowniki Trento i Gorizia oraz niszczyciele. 17 grudnia niemieckie lotnictwo rozpoznawcze wykryło zespół Viana. Według historii Regia Marina pióra Cristiana D'Adama jeden ze statków brytyjskich wzięto omyłkowo za pancernik, przez co siły Brytyjczyków wydawały się większe, niż były naprawdę.3
Godzina o zmierzchu
Floty spotkały się późnym popołudniem. Rickard podaje godzinę kontaktu 17.45, a D'Adamo pisze, że włoskie pancerniki dostrzegły Brytyjczyków dopiero o zmierzchu. Iachino miał zdecydowanie cięższe okręty. Według D'Adama Littorio otworzył ogień z odległości około 32 000 metrów, poza zasięgiem brytyjskich dział.4
Obie relacje różnie opisują reakcję Brytyjczyków. Rickard pisze, że Vian ruszył prosto na Włochów, i to tak zdecydowanie, że Iachino uznał, iż w pobliżu musi być brytyjski pancernik, i zawrócił na północ. D'Adamo twierdzi natomiast, że Vian, który miał od admirała Andrew Cunninghama rozkaz unikania bitwy flot, wycofał się za zasłoną dymną i zniknął w ciemnościach. Zgodnie podają, że walka była krótka, według Rickarda trwała około godziny. Sam Breconshire z dwoma niszczycielami odłączono wcześniej, by trzymać go z dala od włoskich okrętów.5
Straty były niewielkie. Kindell odnotowuje, że tego dnia niszczyciel Kipling został uszkodzony bliskim wybuchem niemieckiej bomby, a jeden marynarz zginął, zaś na niszczycielu Jervis jeden człowiek został ranny od ognia karabinu maszynowego.6
Oba konwoje docierają do celu
Żadna ze stron nie zatrzymała konwoju przeciwnika. Breconshire wraz z okrętami z Malty wszedł do portu po południu 18 grudnia. Z włoskiego konwoju jeden parowiec odbił do Bengazi, a trzy pozostałe bezpiecznie dotarły do Trypolisu. D'Adamo podkreśla, że do portów doszły wszystkie włoskie konwoje tej operacji, i uznaje ją za pierwszą od kilku miesięcy udaną włoską operację konwojową.7
Pole minowe pod Trypolisem
Najcięższa brytyjska strata przyszła już po bitwie. 18 grudnia trzy krążowniki, Neptune, Aurora i Penelope, z czterema niszczycielami wyszły z Malty, by zaatakować włoski konwój płynący do Trypolisu. Wczesnym rankiem 19 grudnia krążowniki weszły na pole minowe. Aurora i Penelope zdołały się wydostać, ale Neptune wpadł na kilka min i zatonął, a niszczyciel Kandahar wszedł na minę, próbując mu pomóc, i później trzeba go było dobić. Rickard pisze, że z ponad 700 ludzi załogi Neptune'a przeżył tylko jeden, a Kindell podaje jego nazwisko: marynarz J. N. Walton, wyłowiony przez włoski torpedowiec 24 grudnia.8
Tej samej nocy włoscy płetwonurkowie uszkodzili w porcie w Aleksandrii pancerniki Queen Elizabeth i Valiant. Rickard zestawia straty z poprzednich tygodni, w tym lotniskowca Ark Royal i pancernika Barham, i dochodzi do wniosku, że Royal Navy straciła wówczas na pewien czas panowanie na wschodnim Morzu Śródziemnym. Trzy miesiące później Vian i Iachino spotkali się na tych samych wodach ponownie, w drugiej bitwie w zatoce Syrta.9
