Bitwa koło przylądka Bon 1941: cztery niszczyciele i dwa krążowniki pełne paliwa

Pod koniec 1941 roku wojna w Afryce Północnej toczyła się o paliwo. Brytyjska ofensywa Crusader spychała wojska Osi w Libii, a okręty i samoloty sprzymierzonych z Malty topiły zaopatrujące je konwoje. Holenderski historyk marynarki Anselm van der Peet z Holenderskiego Instytutu Historii Wojskowej pisze, że latem 1941 roku do Libii docierało jeszcze około 70 procent żeglugi Osi, a w listopadzie już tylko około 30 procent.²

Włoska marynarka sięgnęła po okręty wojenne. Według serwisu Difesa Online 4 grudnia sztab postanowił użyć krążowników do przewozu zaopatrzenia i wybrał lekkie krążowniki Alberico da Barbiano i Alberto di Giussano z 4. Dywizji admirała Antonina Toscana. Trzeci krążownik, Giovanni delle Bande Nere, odpadł z powodu awarii maszyn i zastąpił go torpedowiec Cigno.³

Krążowniki zamienione w tankowce

Krążowniki załadowano daleko ponad to, do czego je zbudowano. Difesa Online wymienia około 100 ton benzyny, 250 ton oleju napędowego, 600 ton mazutu i 900 ton żywności oraz 135 żołnierzy, a beczki ustawiono na pokładzie tak gęsto, że wieże głównej artylerii nie mogły się obracać. Van der Peet zwraca uwagę na przerażenie załóg na widok beczek z benzyną lotniczą na rufie. Zbudowane około 1930 roku do zwalczania francuskich niszczycieli okręty osiągały około 40 węzłów, ale miały słabe opancerzenie; marynarze nazywali je podobno krążownikami z bibułki.⁴

Pierwszą próbę 11 grudnia przerwano, gdy okręty wypatrzyło brytyjskie lotnictwo. Brytyjczycy wiedzieli wiele: van der Peet przypomina, że od czerwca 1941 roku czytali włoską szyfrowaną korespondencję. O 17.24 12 grudnia, według relacji włoskiej, krążowniki znów wyszły z Palermo do Trypolisu.⁵

Cztery niszczyciele w drodze na Maltę

4. Flotylla Niszczycieli wcale na nie nie polowała. 11 grudnia wyszła z Gibraltaru do Aleksandrii przez Maltę: HMS Sikh z dowódcą flotylli Grahamem Stokesem, uczestnikiem pościgu za Bismarckiem, oraz HMS Maori, HMS Legion i holenderski Isaac Sweers komandora Jacques'a Houtsmullera. Po drodze Stokes dowiedział się, że tej nocy przylądek Bon mogą minąć włoskie krążowniki, a gdy usłyszał, że okręty na Malcie nie mogą wyjść w morze z braku paliwa, zwiększył prędkość do 30 węzłów, by spróbować przechwycić je sam.⁶

Włosi wiedzieli, że niszczyciele są na morzu. Van der Peet pisze, że Toscano wyliczył, iż nie zdążą one do przylądka Bon przed nim, a sztab uznał ten zapas czasu za wystarczający wobec tego, jak bardzo Libia potrzebowała paliwa. Toscano jednak się spóźnił, Stokes płynął szybko i obie grupy dotarły pod przylądek w odstępie kilku minut, w spokojną, przejrzystą noc. Słysząc nad sobą brytyjskie samoloty, Toscano skręcił na północ, prosto na niszczyciele.⁷

Pod urwiskami

Stokes zobaczył na tle przylądka dwa duże okręty, stracił je z oczu za cyplem, a potem ujrzał, że wracają w jego stronę. Poprowadził flotyllę blisko brzegu, gdzie zasłaniały ją wzgórza, a od strony morza leżało pole minowe. Z odległości około 1200 metrów Sikh i Legion wystrzeliły torpedy i otworzyły ogień; van der Peet podaje godzinę 2.23, a relacja włoska, przesunięta o godzinę, 3.15.⁸

Dwie torpedy z Sikha trafiły Da Barbiano, który stanął w ogniu, zapewne od beczek z paliwem na pokładzie, i w ciągu kilku minut zatonął. Admirał Toscano zginął razem z okrętem. Torpeda z Legiona trafiła Di Giussano, a wkrótce potem kolejna z Maori. Di Giussano odpowiedział ogniem dziobowych dział, ale według van der Peeta trafił tylko w tunezyjski brzeg. Isaac Sweers ostrzelał go z dział, a potem trafił Cigno, którego torpedy chybiły.⁹

Niszczyciele przeszły dalej i odeszły w stronę Malty. Di Giussano przełamał się na dwoje i zatonął mniej więcej godzinę po pierwszym trafieniu. Cała walka trwała według van der Peeta niespełna sześć minut; Holenderski Instytut Historii Wojskowej podaje, że niespełna pięć.¹⁰

Bilans

Zginęło ponad 900 Włochów. Cigno podjął około 500 rozbitków i po południu wysadził ich w Trapani; inni dotarli do brzegów Tunezji albo zostali uratowani przez włoski wodnosamolot i kutry. Difesa Online szacuje łączną liczbę ocalałych na około 645. Żaden okręt sprzymierzonych nie zatonął.¹¹

Brytyjski głównodowodzący pochwalił akcję jako przeprowadzoną umiejętnie, a późniejsze szkoleniowe notatki Royal Navy przypisywały sukces szczęściu w dostrzeżeniu wroga jako pierwszy, czujnym obserwatorom i latom ćwiczeń. Dla wojsk Osi w Libii, cofających się w tym miesiącu, utracony ładunek był kolejną nieudaną dostawą w zimie niedoborów.¹²