Czym była operacja Merkury?
Operacja Merkury (niem. Unternehmen Merkur) to niemiecki desant powietrzny na grecką Kretę, który od 20 maja do 1 czerwca 1941 roku rozstrzygnął bitwę o Kretę. Spadochroniarze i żołnierze z szybowców wylądowali w czterech miejscach północnego wybrzeża, bronionego przez Brytyjczyków, Australijczyków, Nowozelandczyków i Greków pod dowództwem gen. Bernarda Freyberga. Zdobyli lotnisko Maleme, przerzucili przez nie posiłki i zepchnęli obrońców na południowe wybrzeże, skąd Royal Navy ewakuowała od około 14 800 do 16 500 ludzi. Studium armii USA nazywa ją pierwszą wielką operacją przeprowadzoną przez wojska powietrznodesantowe niezależnie od armii lądowej.11
Kretę zdobyto z powietrza w niespełna dwa tygodnie. Niemieckie lotnictwo zrzuciło i przywiozło na wyspę całą armię, a potem przepędziło brytyjską Flotę Śródziemnomorską z wód na północ od niej. Dla Niemców było to zwycięstwo, ale straty w elitarnej dywizji spadochronowej okazały się tak ciężkie, że australijski historyk oficjalny nazwał je dla tej formacji druzgocącymi.12
Dlaczego Kreta była ważna
Po włoskim ataku na Grecję w październiku 1940 roku Brytyjczycy zajęli Kretę i urządzili w zatoce Suda bazę paliwową dla floty. Gdy w kwietniu 1941 roku Niemcy opanowali Grecję, wyspa stała się punktem zbornym dla wielu żołnierzy brytyjskich i wojsk Wspólnoty ewakuowanych z lądu. Tak kończyła się kampania bałkańska, którą Niemcy rozpoczęli 6 kwietnia 1941 roku atakiem na Grecję i Jugosławię.13
Stawkę opisuje powojenne studium armii amerykańskiej, oparte na niemieckich dokumentach i relacjach niemieckich oficerów. W rękach Brytyjczyków Kreta zapewniała im panowanie na morzu i w powietrzu we wschodniej części Morza Śródziemnego i pozwalała sięgnąć bombowcami rumuńskich pól naftowych. W rękach Niemców osłaniałaby Grecję i Morze Egejskie i mogła służyć jako baza przeciw Egiptowi i Kanałowi Sueskiemu. Australian War Memorial zwraca uwagę na to samo: z Krety lotnictwo i flota Osi zdominowałyby wschodnią część Morza Śródziemnego.14
15 kwietnia 1941 roku trafiła do Göringa propozycja zdobycia wyspy z powietrza. Studium amerykańskie przypisuje ją gen. Kurtowi Studentowi, dowódcy XI Korpusu Lotniczego, a Long jego przełożonemu, gen. Alexandrowi Löhrowi z 4 Floty Powietrznej. Według studium 20 kwietnia Hitler wybrał Kretę zamiast Malty, a pięć dni później dyrektywa nr 28 nadała operacji kryptonim MERKUR (Merkury). Buckley dodaje, że ten sam astronomiczny klucz wybrano dla trzech grup uderzeniowych: Mars, Komet i Orion.15
Garnizon Freyberga
Gen. Bernard Freyberg, dowódca Dywizji Nowozelandzkiej, przybył z Grecji na Kretę 29 kwietnia i zamierzał płynąć dalej do Egiptu, by odbudować swoją dywizję. Gen. Wavell, brytyjski naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie, powierzył mu jednak dowództwo garnizonu wyspy.16
Liczby zależą od tego, kto liczył. Ostateczne dane dowództwa Bliskiego Wschodu, przytoczone przez Buckleya, mówią o 28 614 żołnierzach brytyjskich, australijskich i nowozelandzkich 20 maja. Studium armii USA liczy około 27 500, a Gavin Long, australijski historyk oficjalny, podaje 17 000 Brytyjczyków, 7700 Nowozelandczyków i 6500 Australijczyków. Do tego dochodziły wojska greckie: według Longa pod koniec kwietnia 2500 żandarmów, 7500 żołnierzy i 1000 rezerwistów, według studium amerykańskiego 14 000 ludzi. Wielu żołnierzy z Grecji uratowało tylko karabiny.17
Ciężkiego sprzętu brakowało. Studium amerykańskie wymienia osiem czołgów średnich i szesnaście lekkich, trochę zdobycznych dział włoskich, dziesięć haubic kalibru 3,7 cala i kilka baterii przeciwlotniczych, a Buckley liczy szesnaście czołgów lekkich i siedem piechoty przysłanych z Egiptu w połowie maja. Freyberg rozmieścił wojska wokół trzech lotnisk, w Maleme, Retimno i Heraklionie, oraz wokół zatoki Suda, a kluczowy zachodni odcinek od Maleme do Chanii powierzył Nowozelandczykom. RAF nie mógł utrzymać myśliwców na wyspie wobec przewagi niemieckiego lotnictwa i dzień przed inwazją wycofał ostatnie samoloty.18
Atak nie był zaskoczeniem. Według studium amerykańskiego brytyjscy agenci w Grecji dokładnie meldowali o niemieckich przygotowaniach, a adm. Cunningham pisał, że wywiad spodziewał się ataku około 17 maja. Brytyjczycy zakładali, że desant powietrzny nie może się udać, jeśli ciężka broń i zaopatrzenie nie dotrą za nim morzem, a te miała zatrzymać flota.19
20 maja: szybowce i spadochrony
Wczesnym rankiem 20 maja na rejon Maleme, Chanii i zatoki Suda spadł najcięższy jak dotąd nalot, według Buckleya około 6:30, według Longa około 6:45. Wiele dział przeciwlotniczych zostało wyłączonych z walki. Potem przy lotnisku Maleme i na plażach koło Chanii wylądowały szybowce, a za nimi falami skakali spadochroniarze. Niemieckie studium podaje godzinę pierwszych lądowań: 8:00.20
Freyberg patrzył na to ze wzgórza. Long przytacza jego relację o samolotach transportowych krążących nad Maleme zaledwie kilkaset stóp nad ziemią i o całych chmurach spadochroniarzy opadających w dół. Pod Retimno, jak zapisał Australian War Memorial, dowódca kompanii Ralph Honner widział „spektakl jak z wojny między planetami”.21
Spadochroniarze skakali prosto w silny ogień i wielu zginęło jeszcze w powietrzu albo zaraz po wylądowaniu. Odcięci od zasobników z bronią, mieli często tylko pistolety, granaty i noże. Dowódca 7 Dywizji Powietrznodesantowej gen. Wilhelm Süssmann zginął w drodze, gdy rozbił się jego szybowiec, a gen. Eugen Meindl, dowodzący grupą pod Maleme, został ciężko ranny. Do walki włączyli się kreteńscy cywile z bronią, jaką akurat mieli.22
Po południu pod Retimno i pod Heraklionem zrzucono po jednym zgrupowaniu spadochronowym siły pułku. Oba poniosły ciężkie straty i nie zdobyły żadnego lotniska. Wieczorem 20 maja, jak podsumowuje studium amerykańskie, Niemcy nie trzymali pewnie ani jednego lotniska.23
Noc, w której stracono Maleme
Nad lotniskiem Maleme górowało Wzgórze 107, bronione przez 22 Batalion nowozelandzki. Do godziny 21 dwudziestego maja Niemcy uchwycili zachodni skraj lotniska, a dowódca batalionu ppłk L. W. Andrew, który nie miał łączności z większością kompanii, postanowił się wycofać. O świcie jego żołnierze szli już na wschód, a Wzgórze 107 zostało oddane.24
21 maja Niemcy zrzucili pod Maleme świeżych spadochroniarzy, a mniej więcej od 16:00 samoloty transportowe zaczęły lądować na lotnisku z żołnierzami 5 Dywizji Górskiej, choć pas był wciąż pod ostrzałem artylerii. Od tej chwili, pisze studium amerykańskie, posiłki i zaopatrzenie płynęły nieprzerwanie i „los Krety był przesądzony”.25
Nad ranem 22 maja Nowozelandczycy kontratakowali w stronę lotniska siłami 20 Batalionu i 28 Batalionu (maoryskiego). Natarcie ruszyło z opóźnieniem, za dnia znalazło się pod ogniem z ziemi i z powietrza i załamało się. Tego dnia dowództwo pod Maleme objął gen. Julius Ringel z 5 Dywizji Górskiej, a jego strzelcy górscy zaczęli obchodzić skrzydła obrońców przez wzgórza.26
Flota przeciw Luftwaffe
Zadaniem Royal Navy było niedopuszczenie do desantu z morza. W nocy z 21 na 22 maja brytyjski zespół przechwycił na północ od Krety pierwszy niemiecki konwój małych żaglowców motorowych i parowców. Według studium amerykańskiego stało się to u przylądka Spatha, tego samego, przy którym HMAS Sydney walczył z Włochami w 1940 roku. Studium podaje, że zatopiono większość konwoju, a niemiecki meldunek przytoczony przez Longa mówi, że dopadnięto tylko niewielką jego część, a straty wyniosły około 320 ludzi. Cunningham nazwał to starcie „ciężkim ciosem dla Niemców”. Drugi konwój zawrócono i dopóki ważyły się losy bitwy, żaden niemiecki żołnierz nie dotarł na Kretę morzem.27
Potem niemieckie lotnictwo wzięło się za okręty. 22 maja, jak pisał Cunningham, „sprawy zaczęły się psuć”: Niemcy zatopili niszczyciel Greyhound oraz krążowniki Gloucester i Fiji. Wczesnym rankiem 23 maja wszystkie zespoły odwołano w stronę Aleksandrii, bo źle odczytany meldunek sugerował, że pancerniki nie mają już amunicji do działek przeciwlotniczych, a tego ranka bombowce nurkujące zatopiły niszczyciele Kelly i Kashmir.28
Cunningham uznał, że marynarka wykonała zadanie, bo w tych krytycznych dniach żaden nieprzyjacielski okręt nie dotarł na Kretę, i napisał, że nigdy nie był bardziej dumny z Floty Śródziemnomorskiej. Studium amerykańskie wyciąga z tego szerszy wniosek: w tej próbie sił lotnictwo odniosło decydujące zwycięstwo nad flotą manewrującą na ciasnych wodach.29
Galatas, 42nd Street i odwrót
25 maja Niemcy uderzyli dużymi siłami pod Galatas na zachód od Chanii i wdarli się do wsi. Wieczorem płk Howard Kippenberger poprowadził kontratak dwóch kompanii 23 Batalionu nowozelandzkiego, żołnierzy z innych oddziałów i dwóch lekkich czołgów. Przebili się przez uliczki na bagnety i granaty i wyparli Niemców. Freyberg nazwał później ten kontratak jednym z największych wysiłków w obronie Krety, ale wykrwawieni Nowozelandczycy nie mieli już sił, by utrzymać linię, i w nocy się wycofali.30
26 maja Freyberg zameldował, że jego zdaniem osiągnięto „granicę wytrzymałości”. 27 maja Niemcy wdarli się do Chanii, rozbijając brytyjską straż tylną złożoną z 1 batalionu Welch Regiment, Rangersów i Northumberland Hussars. Tego samego ranka na zagłębionej drodze na zachód od Sudy, nazywanej 42nd Street, 28 Batalion (maoryski) i australijski 2/7 Batalion uderzyły na bagnety na nacierający batalion niemiecki i odrzuciły go.31
Wojska spod Sudy cofały się teraz przez góry ku Sfakii na południowym wybrzeżu. Z Heraklionu garnizon zabrano morzem w nocy z 28 na 29 maja, ale okręty zapłaciły za to w drodze powrotnej. Uszkodzony niszczyciel Imperial trzeba było zatopić, a po wschodzie słońca niemieckie bombowce nurkujące zmusiły niszczyciel Hereward do wyrzucenia się na brzeg i trafiły krążowniki Orion i Dido, zabijając wielu stłoczonych na nich żołnierzy.32
Pod Retimno dwa australijskie bataliony wciąż trzymały lądowisko, odcięte i bez rozkazu odwrotu. 30 maja ich dowódca ppłk Ian Campbell skapitulował. Wielu żołnierzy 2/11 Batalionu wybrało ucieczkę w góry, a Kreteńczycy, którzy ich ukrywali, ryzykowali życiem.33
Ewakuacja i bilans strat
Od nocy z 28 na 29 maja do nocy z 31 maja na 1 czerwca marynarka zabierała żołnierzy z otwartej plaży w Sfakii, pod nieustannymi nalotami. Straż tylna, w tym australijski 2/7 Batalion, została na brzegu, gdy odpłynęły ostatnie okręty. 1 czerwca Niemcy dotarli do południowego wybrzeża i walki się skończyły.34
Liczby uratowanych się różnią: 14 967 według danych dowództwa Bliskiego Wschodu u Buckleya, około 14 800 w studium amerykańskim, około 16 500 u Longa. Churchill mówił 10 czerwca 1941 roku w Izbie Gmin o 17 000. Long szacuje straty sił brytyjskich, australijskich i nowozelandzkich na około 15 900 ludzi, z czego około 4000 zabitych lub rannych, a reszta to jeńcy. Studium amerykańskie dodaje, że wszyscy żołnierze greccy zostali na wyspie: polegli albo dostali się do niewoli.35
Flota Śródziemnomorska straciła krążowniki Gloucester, Fiji i Calcutta oraz sześć niszczycieli, a zginęło około 2000 marynarzy. Dwa pancerniki, lotniskowiec i inne okręty zostały ciężko uszkodzone.36
Straty niemieckie wciąż są przedmiotem sporu. Według studium amerykańskiego niemieckie meldunki po bitwie podawały od 3986 do 6453 zabitych, rannych i zaginionych. Buckley przytacza oficjalną niemiecką sumę 6453, a Long meldunek 4 Floty Powietrznej: 3986 zabitych lub zaginionych i 2594 rannych. Buckley, wychodząc od niemieckich grobów policzonych przez australijską komisję grobów wojennych w czerwcu 1945 roku, uważa, że trudno przyjąć mniej niż 8000, a Churchill, cytowany w studium amerykańskim, szacował je na znacznie ponad 15 000. Long odnotowuje, że ponad 3000 niemieckich poległych pochodziło z 7 Dywizji Powietrznodesantowej, a Buckley i Long zgodnie podają 220 zniszczonych niemieckich samolotów.37
Zapłacili też cywile. Long odnotowuje, że niemieckie represje wobec Kreteńczyków zaczęły się jeszcze w trakcie bitwy, po meldunkach o okaleczaniu spadochroniarzy. Późniejsze niemieckie śledztwo, jak pisze, wykryło znacznie mniej takich przypadków, niż twierdzono, przypisało je cywilom i ustaliło, że żaden żołnierz aliancki nie brał w nich udziału.38
Dlaczego ta bitwa wciąż ma znaczenie
Studium armii USA nazywa Kretę pierwszą wielką operacją przeprowadzoną przez wojska powietrznodesantowe niezależnie od armii lądowej, a atakujący pokonali liczniejszy od siebie garnizon. Wyspę zdobyto z powietrza: dopóki ważyły się jej losy, nie próbowano kolejnego desantu z morza, a Cunningham pisał, że w tych krytycznych dniach żaden nieprzyjacielski okręt nie dotarł na Kretę.39
Obie strony wyciągnęły wnioski. Long uznał, że gdy tylko Niemcy pewnie opanowali lotnisko, Krety nie dało się już utrzymać, że przez brak jasnej koncepcji obrony stracono całe miesiące i że garnizon w pełni wyposażony w ciężką broń zapewne odparłby pierwsze niemieckie uderzenie na każdym odcinku. Studium amerykańskie dodaje, że brytyjska flota, zatrzymując konwoje, spowolniła niemieckie natarcie na tyle, że tysiące żołnierzy zdołały się wycofać. Zarówno studium, jak i Buckley odnotowują, że koszt Krety podkopał zaufanie Hitlera do operacji powietrznodesantowych, a zdaniem Longa straty dywizji spadochronowej odwiodły go od podobnego ataku na Cypr.40
Kreta pozostała w rękach Osi do końca wojny. Szersze tło opisujemy w przewodniku po froncie śródziemnomorskim II wojny światowej, drugą wielką walkę tego roku w regionie w tekście o oblężeniu Tobruku, a wielki desant aliantów w artykule o operacji Market Garden.41
