Jugosławia w czasie II wojny światowej: najazd, okupacja i partyzanci Tity

Zamach stanu i najazd

25 marca 1941 roku Jugosławia przystąpiła do Osi i zgodziła się przepuścić wojska niemieckie maszerujące na Grecję. Dwa dni później serbscy oficerowie obalili regencję, osadzili na tronie siedemnastoletniego króla Piotra i mianowali premierem Dušana Simovicia. Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu odnotowuje, że Hitler wpadł we wściekłość i jeszcze tego wieczoru rozkazał najazd.²

Nastąpił 6 kwietnia, jednocześnie z Niemiec, Włoch, Węgier i Bułgarii. Wojna zaczęła się od bombardowania Belgradu: Archiwum Historyczne Belgradu podaje około 600 ton bomb zrzuconych między 6 a 12 kwietnia, oficjalnie 2271 zabitych i 714 zniszczonych budynków, a Biblioteka Narodowa spłonęła razem ze średniowiecznymi rękopisami. Mniej więcej jedenaście dni po rozpoczęciu najazdu Jugosławia skapitulowała. Król i rząd zdążyli uciec i spędzili wojnę w Londynie.³

Kraj podzielony

Zwycięzcy podzielili królestwo. Niemcy zaanektowały północną Słowenię, zajęły Banat i ustanowiły w Serbii administrację wojskową z marionetkowym serbskim rządem generała Milana Nedicia. Włochy wzięły południową Słowenię, wybrzeże Adriatyku i Czarnogórę, a Kosowo przyłączyły do Albanii. Węgry i Bułgaria zabrały skrawki na północy i na południu. Chorwacja, powiększona o Bośnię i Hercegowinę, stała się Niezależnym Państwem Chorwackim pod rządami Ante Pavelicia i jego ruchu ustaszy.⁴

Okupacja od początku była mordercza. Muzeum Pamięci Holokaustu szacuje, że władze chorwackie zabiły w latach 1941 i 1942 od 320 do 340 tysięcy Serbów w Chorwacji i Bośni, a ośrodkiem tej zbrodni był system obozów Jasenovac. W Serbii za akty oporu rozstrzeliwano Żydów, Romów i więźniów politycznych; według muzeum tylko jesienią 1941 roku zginęło w ten sposób około 8000 serbskich Żydów, mężczyzn.⁵

Dwa ruchy oporu

Po broń sięgnęły dwa bardzo różne ruchy. Pułkownik Draža Mihailović z grupą oficerów utworzył czetników, Jugosłowiańskie Wojsko w Ojczyźnie, wierne rządowi królewskiemu w Londynie i skłonne uderzać tylko w sprzyjających okolicznościach. Partia komunistyczna, kierowana od 1937 roku przez Josipa Broza zwanego Titą, urodzonego w 1892 roku w chorwackim Kumrovcu, który w 1915 roku został ranny i dostał się do rosyjskiej niewoli, wezwała do otwartego oporu i utworzyła oddziały partyzanckie, a Tito został ich dowódcą wojskowym.⁶

Późnym latem 1941 roku powstanie prowadzone przez partyzantów i czetników zadało Niemcom w Serbii poważne straty. Hitler rozkazał rozstrzeliwać stu zakładników za każdego zabitego Niemca. Oba ruchy wkrótce zwróciły się przeciw sobie, a gdy klęska Niemiec stawała się prawdopodobna, część przywódców czetnickich, jak zauważa Muzeum Pamięci Holokaustu, wolała walczyć z komunistami niż z okupantem.⁷

Wielkie ofensywy 1943 roku

Niemcy i ich sojusznicy rozpoczęli serię ofensyw, by zniszczyć główne siły partyzantów. W styczniu 1943 roku, w operacji Weiss, omal nie osaczyli Tity nad Neretwą; według Spomenik Database uciekł w ostatniej chwili. Od 15 maja do 16 czerwca trwała operacja Schwarz, czyli bitwa nad Sutjeską, w której baza naliczyła 127 tysięcy żołnierzy Osi przeciw 22 tysiącom partyzantów. Partyzanci przebili się przez rzekę i góry, ale zginęło ich ponad 7000.⁸

Uznanie aliantów

Przetrwanie głównych sił przekonało aliantów. Na konferencji w Teheranie w listopadzie 1943 roku, jak odnotowują Spomenik Database i Cold War Reference Library wydawnictwa Gale, Wielka Trójka uznała partyzantów, a alianckie zaopatrzenie zrzucano im na spadochronach. Samolotami wywożono też rannych: Imperial War Museums podają, że między majem 1944 a wiosną 1945 roku ewakuowano do Włoch około 50 tysięcy chorych i rannych partyzantów i cywilów.⁹

Wyzwolenie

Wojna na Bałkanach odwróciła się, gdy 23 sierpnia 1944 roku Rumunia wystąpiła z Osi, co uczyniło położenie Niemców nie do utrzymania; jesienią zaczęli wycofywać się z Serbii. Belgrad ucierpiał jeszcze raz w kwietniu 1944 roku, gdy alianckie bombowce nalatujące na miasto w prawosławną Wielkanoc zabiły, według Archiwum Historycznego, 1267 osób. W październiku dywizje partyzanckie i Armia Czerwona zamknęły pierścień wokół stolicy i po walkach ulicznych miasto zostało wyzwolone 20 października 1944 roku. Wojska niemieckie i chorwackie wycofały się do Austrii pod koniec kwietnia 1945 roku.¹⁰

Jugosławia Tity

Partyzanci wyszli z wojny jako panowie kraju. W listopadzie 1945 roku proklamowano Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii z Titą na czele. W 1948 roku zerwał on ze Stalinem, a Jugosławię wyrzucono z Kominformu, co zapoczątkowało osobną drogę, trwającą aż do jego śmierci w Lublanie 4 maja 1980 roku. Zbudowane przez niego państwo rozpadło się w wojnach lat 1991 i 1992.¹¹