Bitwa nad Sutjeską 1943: operacja Schwarz i przełamanie Tity

W jugosłowiańskiej pamięci o II wojnie światowej żadna bitwa nie stała wyżej niż Sutjeska. Dla Niemców była to operacja Schwarz, największa z ich ofensyw przeciw partyzantom, i bardziej niż jakakolwiek inna zbliżyła się do zniszczenia głównych sił Tity. To, że się nie powiodła, ukształtowało resztę wojny w Jugosławii.²

Operacja Schwarz

Wiosną 1943 roku, gdy partyzanci wymknęli się z okrążenia nad Neretwą, dowództwo Osi zaplanowało kolejny cios. Generał Alexander Löhr otrzymał 3 kwietnia rozkaz operacji o kryptonimie Schwarz, czyli Czarny. Jej pierwszym celem było zniszczenie sił partyzanckich wokół Najwyższego Sztabu Tity, drugim rozbrojenie pozostałych w regionie czetników, którzy nie stawiali oporu, a częściowo zostali wzięci na przewodników.³ › Jugosławia w czasie II wojny światowej

Niemcy ściągnęli najlepsze oddziały górskie: elitarną 1. Dywizję Górską z frontu wschodniego i 7. Dywizję SS Prinz Eugen, a także 118. i 369. Dywizję, złożoną z chorwackich poborowych pod niemieckim dowództwem, do tego oddziały włoskie, bułgarskie i chorwackie. Według vojska.net 117 300 żołnierzy Osi stanęło przeciw 19 700 partyzantom Głównej Grupy Operacyjnej; Spomenik Database podaje 127 tysięcy wobec 22 tysięcy. Partyzanci mieli cztery dywizje, a z nimi ponad 3500 rannych i chorych, w większości w Szpitalu Centralnym, który trzeba było nieść przez góry.⁴

Pierścień się zaciska

Pierwsze starcia wybuchły 15 maja na linii Bijelo Polje, Mojkovac i Kolašin w Czarnogórze. Tito planował przebić się na wschód, ku Kosowu i południowej Serbii, ale natarcie zmusiło go do zwrotu na zachód, z powrotem ku Bośni. Partyzanci szli przez bezwodne płaskowyże i głębokie kaniony Durmitoru, Pivy i Tary, krainę, którą autor Šimun Zimmermann, który przeszedł około 3000 kilometrów jej szlaków, opisuje jako jedną z najdzikszych w Europie, z ponad pięćdziesięcioma szczytami powyżej 2000 metrów.⁵

Pod koniec maja w okrążenie zrzucono brytyjską misję: kapitana Williama F. Stewarta i Williama Deakina z czterema innymi. 28 maja Najwyższy Sztab postanowił przebijać się przez płaskowyż Vučevo, Sutjeskę i Zelengorę, zabierając ze sobą Szpital Centralny. 1. Dywizja Proletariacka zdobyła Vučevo i utrzymała je; Zimmermann zauważa, że Niemcy, niemal zepchnąwszy partyzantów z płaskowyżu, wstrzymali się o zmierzchu, a ta przerwa pozwoliła trzem świeżym brygadom go odbić.⁶

Milinklade i Balinovac

3 czerwca partyzanci podzielili się na dwie grupy. Dziesięć brygad 1. i 2. Dywizji Proletariackiej miało przebić się na północny zachód przez Sutjeskę, a 3. Dywizja Uderzeniowa i 7. Dywizja Banijska ze szpitalem miały wrócić przez Tarę. Plan się nie utrzymał, a wąski korytarz z Tjentište przez Milinklade ku Zelengorze znalazł się pod nieustannym ostrzałem. 9 czerwca niemieckie samoloty zbombardowały grupę sztabową pod Milinklade. Tito został ranny w lewe ramię, a kapitan Stewart, eskortujący Titę Đuro Vujović i inni zginęli, podobnie jak owczarek niemiecki Tity, Luks.⁷

10 czerwca pod Balinovacem Koča Popović rzucił 1. Dywizję Proletariacką na niemiecki pierścień, nie czekając na rozkaz. Zimmermann opisuje to jako rozpaczliwy atak, w którym kucharze, stajenni i sanitariuszki ruszyli razem z żołnierzami, zaskakując oddziały 369. Dywizji, zanim zdążyły się rozwinąć; trwał pięć, sześć minut. Przez tę wyrwę i drugą pod Miljeviną uszły 1., 2. i 7. Dywizja oraz Najwyższy Sztab. Tito zganił Popovicia za działanie bez rozkazu.⁸

Cena przełamania

Zapłaciła za nie grupa, która została z tyłu. 3. Dywizja Uderzeniowa, walcząc o ocalenie Szpitala Centralnego, przebiła się dopiero za ogromną cenę, a jej dowódca Sava Kovačević zginął 13 czerwca pod wsią Krekovi. Większości leżących rannych nie dało się uratować. Ocalała sanitariuszka opowiedziała Zimmermannowi, że ranni błagali, by ich zabić albo zabrać, a partyzanci przed przebiciem się zostawili im broń i granaty. Wielu zabili Niemcy, a po ich odejściu przeczesujący lasy żołnierze włoscy, czetnicy i Bułgarzy.⁹

Zarówno Zimmermann, jak i Nikolić podają ponad 7500 zabitych partyzantów, ponad jedną trzecią całych sił; w ossuarium pomnika w Tjentište spoczywają szczątki ponad 3000 bojowników. Niemiecki raport z 20 czerwca 1943 roku liczył 583 zabitych Niemców, 1760 rannych i 425 zaginionych oraz 290 zabitych Włochów. Pod względem wojskowym, podsumowuje Zimmermann, była to całkowita klęska partyzantów, ale Niemcy nie osiągnęli celu, jakim było zniszczenie trzonu ruchu i samego Tity. Po wojnie Löhr i inni niemieccy dowódcy stanęli przed sądem w Belgradzie, m.in. za zbrodnie popełnione w tej bitwie, i w 1947 roku zostali straceni.¹⁰

Legenda i pamięć

Sam generał Lüters meldował, że partyzanci są świetnie zorganizowani, sprawnie dowodzeni i mają morale budzące zdumienie. W ciągu kilku miesięcy alianci przenieśli swoje poparcie na Titę, a w socjalistycznej Jugosławii Sutjeska stała się legendą założycielską. W 1971 roku w Dolinie Bohaterów w Tjentište odsłonięto ogromny pomnik Miodraga Živkovicia, a w 1973 roku powstał o bitwie film z Richardem Burtonem w roli Tity.¹¹