Bitwa koło przylądka Spartivento 1940: nierozstrzygnięte starcie u brzegów Sardynii

W listopadzie 1940 roku Brytyjczycy walczyli o utrzymanie zaopatrzenia Malty. John Rickard z HistoryOfWar.org opisuje kolejną próbę, operację Collar, jako wspólne działanie Zespołu H z Gibraltaru pod wodzą wiceadmirała Jamesa Somerville'a i okrętów Floty Śródziemnomorskiej z Aleksandrii, które miały przeprowadzić na Maltę kilka statków handlowych. Jednocześnie stary pancernik Ramillies i dwa krążowniki miały opuścić Morze Śródziemne i przejść na Atlantyk, a krążowniki Manchester i Southampton przewieźć do Aleksandrii około 700 żołnierzy i lotników.²

Włoska marynarka miała powody do pewności siebie. 11 listopada brytyjskie samoloty pokładowe zaatakowały flotę w Tarencie, ale, jak przypomina Marina Militare, już 17 listopada włoski zespół z pancernikami Vittorio Veneto i Giulio Cesare udaremnił wcześniejszą brytyjską operację na Maltę. Marynarka opisuje bitwę koło Capo Teulada jako jedną z pierwszych włoskich odpowiedzi na noc w Tarencie.³

Dwie floty na morzu

Somerville miał obawy. Zespół H miał lotniskowiec Ark Royal, krążownik liniowy Renown i dwa krążowniki, a dołączyć miał do niego Ramillies. W relacji Rickarda Ramillies był zbyt wolny, by dotrzymać kroku szybkim włoskim pancernikom, załogi Swordfishów na lotniskowcu były jeszcze niedoświadczone, a dwa krążowniki miały na pokładach żołnierzy.⁴

Włosi rzeczywiście wyszli w morze. Marina Militare wymienia pancerniki Vittorio Veneto i Giulio Cesare, ciężkie krążowniki Bolzano, Fiume, Gorizia, Pola, Trento i Trieste oraz 14 niszczycieli pod dowództwem admirała Inigo Campioniego. Rickard zauważa, że dwa włoskie pancerniki przewyższały siłą ognia jeden krążownik liniowy i powolny pancernik Somerville'a; jedyną materialną przewagą Brytyjczyków był Ark Royal.⁵

Rankiem 27 listopada łódź latająca Sunderland z Malty wykryła włoską flotę na południe od przylądka Spartivento, południowego krańca Sardynii; Włosi ze swej strony dostrzegli zespół brytyjski o 9.45 dzięki wodnosamolotowi z krążownika Bolzano. Somerville najpierw chciał połączyć się z Ramilliesem, a gdy pancernik był już blisko, o 11.30 skręcił na północ, ku nieprzyjacielowi; na czele szły krążowniki wiceadmirała Lancelota Hollanda.⁶

Niespełna godzina ognia

Krążowniki zetknęły się około 12.20; Marina Militare podaje, że pierwsze strzały padły o 12.22. Rickard pisze, że Campioni, przekonany, że ma przed sobą silniejszego przeciwnika, właśnie zakazał krążownikom wdawania się w bitwę i że odeszły one na północny wschód, chcąc wciągnąć Brytyjczyków pod lufy włoskich pancerników. Relacja włoska opisuje to samo starcie jako pościg, w którym szybsze i silniej uzbrojone ciężkie krążowniki włoskie otworzyły ogień z 23 500 metrów i wystrzeliły 692 pociski dużego kalibru.⁷

Dwa pociski 203 mm trafiły HMS Berwick, wyłączając jedną wieżę i wzniecając pożar, którego gaszenie trwało ponad godzinę, a HMS Manchester został uszkodzony lżej. Po stronie włoskiej niszczyciel Lanciere otrzymał trzy trafienia pociskami 152 mm, ale nikt na jego pokładzie nie zginął. O 12.40 jedenaście Swordfishów z Ark Royal zaatakowało Vittorio Veneto; zgłosiły trafienie, ale żadnego nie uzyskały.⁸

Gdy brytyjskie krążowniki znalazły się w zasięgu włoskich pancerników, Vittorio Veneto otworzył ogień z 27 000 metrów. Marina Militare podaje, że przy czwartej salwie brytyjskie krążowniki były już nakryte, postawiły zasłonę dymną i zerwały kontakt. O 13.12 Somerville zrezygnował z pościgu. Jego konwój wchodził właśnie na najniebezpieczniejszy odcinek drogi na Maltę, a szanse na dogonienie pancerników szybszych od Ramilliesa i silniejszych od Renowna były niewielkie.⁹

Dwa werdykty

Statki handlowe dotarły bezpiecznie na Maltę. Po powrocie do Gibraltaru Somerville'a czekała jednak komisja badająca, dlaczego nie kontynuował pościgu. Rickard uważa, że była ona raczej wyrazem frustracji Churchilla na tym etapie wojny niż rzeczywistych wątpliwości; komisja uznała wszystkie decyzje Somerville'a za słuszne.¹⁰

Włoska marynarka wyciąga przeciwny wniosek. W jej ocenie bitwa, choć zakończona bez wyraźnej przewagi którejkolwiek strony, pokazała, że Tarent nie odebrał Regia Marina zdolności do kontroli środkowej części Morza Śródziemnego, a flota brytyjska odmówiła walki przy równych siłach. Włoscy operatorzy sfilmowali starcie, a ich zdjęcia wykorzystano w filmie La nave bianca, przy którym jako asystent reżysera pracował młody Roberto Rossellini.¹¹