Po południu 22 marca 1942 roku, przy narastającym sztormie na środkowym Morzu Śródziemnym, brytyjskie lekkie krążowniki i niszczyciele kontradmirała Philipa Viana zagrodziły drogę włoskiej eskadrze z pancernikiem Littorio, która ruszyła na czterostatkowy konwój płynący na Maltę. Przez kilka godzin okręty Viana wynurzały się z własnej zasłony dymnej i groziły atakiem torpedowym, aż o zmierzchu admirał Angelo Iachino zawrócił do bazy. Konwój ocalał na morzu, ale w kolejnych dniach niemieckie i włoskie bombowce zniszczyły większość jego ładunku.
Konwój dla wygłodzonej wyspy
Na początku 1942 roku Malta, brytyjska baza między Sycylią a Libią, była oblężona i blokowana przez lotnictwo i flotę państw Osi, a raport nazywa ładunek konwoju pilnie potrzebnym. Konwój MW 10, czyli statek zaopatrzeniowy Breconshire oraz statki handlowe Clan Campbell, Pampas i Talabot, wyszedł z Aleksandrii według raportu opublikowanego później w „London Gazette” 20 marca, pod osłoną krążownika przeciwlotniczego Carlisle i niszczycieli. Za nim wyruszył 15. Dywizjon Krążowników Viana z okrętami Cleopatra, Dido i Euryalus, a rano 22 marca dołączyły z Malty krążownik Penelope i niszczyciel Legion.1
Włosi wiedzieli o konwoju. W nocy z 21 na 22 marca brytyjski okręt podwodny czatujący pod Tarentem zameldował o wyjściu ciężkich okrętów. Iachino miał pancernik Littorio, ciężkie krążowniki Gorizia i Trento, lekki krążownik Giovanni delle Bande Nere i dziesięć niszczycieli. Brytyjskie pancerniki we wschodniej części Morza Śródziemnego zostały unieszkodliwione w grudniu 1941 roku, więc Vian nie miał nic cięższego od lekkich krążowników.2
Dym i torpedy
Vian miał na taką chwilę gotowy i przećwiczony plan. Gdyby pojawiła się włoska flota, konwój z bliską eskortą miał odejść, a krążowniki i niszczyciele, podzielone na zespoły, stawiać zasłonę dymną między nieprzyjacielem a statkami i grozić spoza niej atakami torpedowymi. Silny wiatr z południowego wschodu niósł dym w poprzek drogi Włochów.3
O 14.10 Euryalus zameldował dym na północy, a około 14.35 zaczęła się wymiana ognia z włoskimi krążownikami, które po mniej więcej godzinie odeszły. Około 16.40 wróciły razem z Littorio. O 16.44 pocisk trafił w pomost Cleopatry; raport wymienia jednego zabitego oficera i 14 marynarzy, a historyk J. Rickard również pisze o 15 zabitych. Gdy Vian szukał na wschodzie okrętów, których nie widział, niszczyciel Sikh z Havockiem, Lively i Hero przez około pół godziny sam powstrzymywał włoską eskadrę, a Havock został ciężko uszkodzony.4
Około 18.00 Vian rozkazał ogólny atak torpedowy spod osłony dymu i Włosi zawrócili. Brytyjski raport twierdził, że pancernik niemal na pewno dostał torpedą, ale relacje włoskie i późniejsze opracowania notują tylko jedno trafienie Littorio małym pociskiem, bez istotnych szkód. Iachino przerwał walkę, gdy zapadał zmrok; według raportu Włochów widziano po raz ostatni o 19.00 na kursie północnym i po zmroku nie próbowali już dotrzeć do konwoju.5
Zwycięstwo na morzu, klęska w porcie
Bitwa zepchnęła konwój na południe i opóźniła go, więc świt 23 marca zastał statki wciąż na morzu, wystawione na bombowce. Clan Campbell zatonął przed Maltą, a Breconshire został unieruchomiony. Talabot i Pampas dotarły do Grand Harbour, lecz zatopiono je tam z powietrza, zanim zdążono je rozładować. Według raportu wyładowano tylko około 5000 ton z 25 900 ton przywiezionego ładunku; J. Rickard i serwis Regia Marina podają 5000 z około 26 000 ton. Włosi w drodze powrotnej stracili w sztormie dwa niszczyciele, Lanciere i Scirocco.6
Brytyjczycy uznali bitwę za wzór tego, jak słabszy zespół może odeprzeć silniejszego, a Vian otrzymał szlachectwo. Admirał Andrew Cunningham, dowódca Floty Śródziemnomorskiej, napisał we wspomnieniach, cytowanych przez australijskie Naval Historical Society, że zawsze będzie uważał Syrtę za jedną z najświetniejszych bitew morskich tej wojny. Serwis Regia Marina podsumowuje, że połączone siły morskie i lotnicze Osi i tak utrudniły zaopatrzenie Malty i utrzymały izolację wyspy. Inne wielkie starcia na morzu opisujemy w przewodniku po największych bitwach morskich.7
