23 marca 1849 roku armia austriacka feldmarszałka Józefa Radetzky'ego uderzyła na wojska piemonckie ustawione tuż na południe od Novary w północno-zachodnich Włoszech. Piemontczykami dowodził w polu polski emigrant, generał Wojciech Chrzanowski, u którego boku stał król Sardynii Karol Albert. Do zmroku armia została pobita i cofała się w nieładzie przez miasto, a jeszcze tej samej nocy król zrzekł się korony. Kampania, która się tu zakończyła, trwała zaledwie kilka dni.
Wojna wznowiona
W 1848 roku Karol Albert wystąpił przeciw Austrii, wspierając powstanie w Lombardii, i przegrał z Radetzkym pod Custozą. Zawarto rozejm. W marcu 1849 roku, gdy w Turynie przewagę zdobyli zwolennicy nowej wojny, król, sam już do niej skłonny, wypowiedział go. Według Enciclopedia Italiana rozejm wygasł w południe 20 marca.1
Tym razem Karol Albert nie objął naczelnego dowództwa osobiście. Powierzył je Chrzanowskiemu, weteranowi kampanii napoleońskich i powstania listopadowego. Według Encyclopedia of 1848 Revolutions w czasie powstania doszedł do stopnia generała dywizji i został gubernatorem Warszawy. Encyklopedia Treccani ocenia go surowo: nie znał języka swojej armii, nie miał talentu dowódczego i nie zdobył zaufania podwładnych. Enciclopedia Italiana dodaje, że rywalizacja piemonckich generałów zmusiła króla do wyboru cudzoziemca.2
Kampania czterech dni
Radetzky działał szybko. Przekroczył Ticino koło Pawii i wkroczył do Lomelliny, a 21 marca jego wojska pobiły Piemontczyków pod Mortarą i starły się z nimi pod La Sforzescą koło Vigevano. W nocy przed 22 marca Chrzanowski ściągnął główne siły, według Enciclopedia Italiana około 50 000 ludzi, na mniej więcej trzykilometrową krawędź terenu przed Novarą, z trzema dywizjami w pierwszej linii i dwiema w odwodzie.3
Austriacki II Korpus nawiązał styczność około 11 przed południem 23 marca koło folwarku La Bicocca, na lewym skrzydle Piemontczyków. Folwark kilka razy przechodził z rąk do rąk. Polegli piemonccy generałowie Perrone i Passalacqua, a młodszy syn króla, książę Genui, osobiście prowadził kontrataki. Po południu nadchodziły kolejne austriackie posiłki. Gdy I Korpus dotarł na pole bitwy akurat wtedy, gdy Chrzanowski zaczynał własny kontratak, Radetzky rozkazał natarcie na całej linii i La Bicocca padła ostatecznie. Odwodowa dywizja następcy tronu, Wiktora Emanuela, po zmroku powstrzymywała Austriaków na południowy zachód od miasta, dzięki czemu pobita armia zdołała przejść przez zatłoczone ulice Novary.4
Król abdykuje
Tej nocy Karol Albert zwrócił się do Austriaków o warunki. Słownik biograficzny Treccani odnotowuje, że generał Hess, szef sztabu Radetzky'ego, zażądał zajęcia Lomelliny i twierdzy Aleksandria. Przekonany, że dalsza walka nie ma sensu, król w nocy z 23 na 24 marca abdykował na rzecz syna, Wiktora Emanuela II, i wyjechał na wygnanie; według tego samego słownika podróżował jako hrabia di Barge. W kwietniu dotarł do Porto w Portugalii i zmarł tam 28 lipca 1849 roku.5
Nowy król spotkał się z Radetzkym w Vignale 24 marca, a ich rozmowa położyła podstawy pod rozejm kończący wojnę. Chrzanowski złożył dowództwo i wrócił do Paryża, gdzie w 1859 roku ukazała się w całości jego wieloletnia praca, 48-arkuszowa mapa ziem dawnej Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów. Britannica podsumowuje zwycięstwa Radetzky'ego pod Custozą i Novarą jako rozbicie sił włoskich i stłumienie rewolucji.6
Data i następstwa
Enciclopedia Italiana i słownik biograficzny Treccani datują bitwę na 23 marca 1849 roku. Piemontczycy zajęli pozycje przed Novarą w nocy z 21 na 22 marca.7
Klęska nie zamknęła sprawy: Enciclopedia Italiana zauważa, że otworzyła w Piemoncie dekadę reform, które umożliwiły wznowienie wojny w 1859 roku.8
Także tego dnia
- 1862: Bitwa pod Kernstown. Pod Kernstown w Wirginii Thomas „Stonewall” Jackson zaatakował wojska Unii pułkownika Nathana Kimballa, rozpoczynając kampanię w dolinie Shenandoah w czasie wojny secesyjnej.
