24 marca 1863 roku w zalesionej dolinie św. Rocha pod Krasnobrodem na Roztoczu partia powstańcza pułkownika Marcina Borelowskiego, znanego pod pseudonimem „Lelewel”, starła się z kolumną rosyjską majora Jakowa Ogalina. Wielu powstańców zamiast karabinów miało kosy. Bitwa zakończyła się klęską, a na polu zostało 42 zabitych. Była to jedna z wielu niewielkich bitew powstania styczniowego, ale Krasnobród o niej pamięta: polegli spoczywają we wspólnej mogile na cmentarzu parafialnym, a mieszkańcy co roku w rocznicę gromadzą się przy pomniku.
Wojna partyzancka
Powstanie styczniowe wybuchło 22 stycznia 1863 roku w Królestwie Polskim, czyli w tej części dawnej Rzeczypospolitej, którą władała Rosja. Powstańcy nie mieli regularnej armii. Według historyka Kościoła ks. Edwarda Walewandra nawet w szczytowym okresie walk, w sierpniu 1863 roku, było ich tylko około 30 tysięcy, w partiach rozproszonych po całym Królestwie, przeciw ogromnej armii carskiej. Walki przeciągnęły się do 1864 roku, zanim powstanie zostało stłumione.1
Borelowski miał nietypowe jak na dowódcę pochodzenie. Był rzemieślnikiem, a tytuł biografii pióra Krzysztofa Dunin-Wąsowicza z 1964 roku, przywołanej przez historyka Zdzisława Bielenia, mówi o nim wprost: blacharz, który został pułkownikiem powstania. Wiosną 1863 roku jego partia walczyła na Lubelszczyźnie, pod Krasnobrodem na Roztoczu i pod Borowymi Młynami.2
Starcie w dolinie św. Rocha
Do starcia doszło rano 24 marca w dolinie św. Rocha pod Krasnobrodem. Tekst miejscowej regionalistki opublikowany przez Krasnobrodzki Dom Kultury opisuje chłodny, deszczowy ranek i zaciętą walkę na kosy i pałasze, po której „Lelewel”, widząc przewagę wroga, wydał rozkaz odwrotu.3
Liczebność partii nie jest pewna. Portal Zamojska24 pisze o około 320 słabo uzbrojonych Polakach, w większości kosynierach i strzelcach. Żadne z przejrzanych źródeł nie podaje wiarygodnej liczebności kolumny rosyjskiej; Zamojska24 pisze jedynie o doskonale uzbrojonym regularnym wojsku z bagnetami i armatami, o miażdżącej przewadze nad Polakami.4
Lepiej poświadczone są straty polskie. Krasnobrodzki Dom Kultury i regionalny portal Zamojska24 podają zgodnie 42 poległych. Tekst regionalistki mówi o ponad 100 zabitych Rosjanach, czego nie potwierdza żadne inne z przejrzanych źródeł.5
Mogiła na cmentarzu parafialnym
Po bitwie, jak podaje miejscowa relacja, mężczyźni z miasteczka załadowali ciała na furmanki i złożyli je w dole na skraju cmentarza parafialnego. Ta sama miejscowa relacja mówi, że władze carskie zabroniły stawiania krzyża na mogile. Dopiero w 1916 roku mieszkańcy postawili na niej trzymetrowy dębowy krzyż z napisem „Boże zbaw Polskę”.6
W 1930 roku w miejscu krzyża stanął na mogile kamienny pomnik orła rozrywającego kajdany. Według Krasnobrodzkiego Domu Kultury kamień zaczął się kruszyć i w 2008 roku zastąpiono go nowym orłem dłuta krasnobrodzkiego rzeźbiarza Andrzeja Gancarza. Co roku 24 marca składają tam kwiaty delegacje miasta i szkół.7
Szerzej o polskim orężu piszemy w przewodniku po największych bitwach w dziejach Polski.
Ostatnia kampania „Lelewela”
Krasnobród nie zakończył wojny Borelowskiego. 16 kwietnia 1863 roku walczył pod Borowymi Młynami, gdzie według historyka Tomasza Brytana po raz pierwszy starł się z majorem Iwanem Sternbergiem, a 3 września odniósł zwycięstwo pod Panasówką. Trzy dni później, 6 września 1863 roku, Rosjanie dopadli jego oddział w lesistych wąwozach pod Batorzem. Studium Bielenia poświęcone tej ostatniej kampanii opisuje klęskę zakończoną śmiercią „Lelewela” na polu bitwy.8
