Bitwę pod Verdun datuje się od 21 lutego do 18 grudnia 1916 roku. Skończyła się tam, gdzie się zaczęła, na wzgórzach na wschód od Mozy, tyle że tym razem atakowali Francuzi. Ostatnia ofensywa, rozpoczęta 15 grudnia, odepchnęła Niemców z terenu zdobytego wiosną, a gdy dobiegła końca, forty Verdun znów były francuskie. Po dziesięciu miesiącach linia frontu przesunęła się zaledwie o kilka kilometrów, a obie armie straciły łącznie setki tysięcy ludzi.
Francuzi odbijają forty
Niemiecka ofensywa rozpoczęta 21 lutego 1916 roku w ciągu kilku dni zdobyła fort Douaumont, a w czerwcu fort Vaux, ale do samego Verdun nigdy nie dotarła. Jesienią Francuzi przeszli do natarcia. Ich kontrofensywa ruszyła 24 października, po długim przygotowaniu artyleryjskim, i już pierwszego dnia odbiła Douaumont. Larousse podaje, że fort Vaux wrócił w ręce francuskie 2 listopada. Natarciami kierował generał Charles Mangin, podlegający generałowi Robertowi Nivelle'owi, który wiosną przejął dowództwo pod Verdun od Philippe'a Pétaina.1
Ostatnie natarcie, 15-18 grudnia
15 grudnia oddziały Mangina uderzyły ponownie na prawym brzegu Mozy. Rickard pisze, że natarcie odepchnęło Niemców o kolejne mniej więcej dwie mile, czyli ponad trzy kilometry, a Larousse wymienia wśród odzyskanych miejsc Hardaumont, Bezonvaux i Vacherauville. Biuro turystyczne Verdun w opisie zniszczonej wsi Louvemont podaje, że Niemcy opuścili ten odcinek 15 i 16 grudnia, po zwycięskiej ofensywie Mangina. Walki wygasły do 18 grudnia i tę datę Britannica i Rickard podają jako koniec bitwy. Jak zauważa Rickard, wszystkie forty Verdun były już wtedy z powrotem w rękach francuskich.2
Cena
Dokładnych strat nikt nie zna, a podawane sumy się różnią. Britannica szacuje straty francuskie na około 400 000, a niemieckie na około 350 000, w tym łącznie około 300 000 zabitych. Rickard przytacza jedno zestawienie, około 378 000 strat francuskich i 329 000 niemieckich, i zaznacza, że inne źródła podają znacznie wyższe liczby. Larousse mówi o około 360 000 Francuzów i 330 000 Niemców zabitych lub zaginionych. Niezależnie od dokładnych liczb Verdun było jedną z najdłuższych i najkrwawszych bitew I wojny światowej.3
Pełną historię opowiadamy w artykule Bitwa pod Verdun, 1916, od planu Falkenhayna przez Świętą Drogę po walki o forty. Pierwszy dzień bitwy ma osobną stronę: 21 lutego, początek bitwy pod Verdun.
Także tego dnia
- 1845: Bitwa pod Mudki. Pod Mudki wojska brytyjskie starły się z oddziałami armii sikhijskiej, która zaatakowała brytyjskie posiadłości w Indiach.
