21 lutego 1916 roku niemiecka 5. Armia rozpoczęła natarcie na francuski rejon umocniony Verdun nad Mozą, w północno-wschodniej Francji. Ostrzał, który zaczął się o 7.15 rano, przez większą część dnia miażdżył francuskie linie, a późnym popołudniem niemieckie oddziały szturmowe weszły w zryte pociskami lasy na północ od miasta. Cztery dni później niemal bez walki zajęły fort Douaumont. Bitwa, która zaczęła się tego ranka, trwała do 18 grudnia 1916 roku i stała się jedną z najdłuższych i najkrwawszych bitew I wojny światowej.
Operacja „Gericht”
Plan był dziełem szefa niemieckiego Sztabu Generalnego Ericha von Falkenhayna. Operacja nosiła kryptonim „Gericht”, zwykle tłumaczony jako „Sąd”. Samo natarcie powierzono 5. Armii następcy tronu, księcia Wilhelma, najstarszego syna cesarza.1
Do dziś trwa spór o to, dlaczego Falkenhayn wybrał Verdun. Według HistoryOfWar.org Falkenhayn sądził, że Francuzi rzucą do obrony Verdun każdego żołnierza, jakiego zdołają znaleźć, zamiast oddać miasto, i zamierzał prowadzić tam bitwę na wyniszczenie. Memoriał w Verdun zauważa, że ten cel znamy z powojennych wspomnień Falkenhayna i że historycy wciąż się o niego spierają: jedni widzą w ofensywie bitwę na wyniszczenie, inni próbę wyparcia Francuzów z Verdun i otwarcia drogi do rokowań pokojowych, a niezależnie od zamiarów samego Falkenhayna jego podwładni przyjęli za cel zdobycie miasta. Niemieckie Muzeum Historyczne opisuje cel podwójny: albo przełamanie frontu, albo złamanie woli walki Francuzów.2
Natarcie miało ruszyć 12 lutego, ale zła pogoda opóźniła je o ponad tydzień. Od stycznia 1916 roku francuskie meldunki o ruchach Niemców stawały się coraz bardziej alarmujące. Mimo to w 1915 roku z fortów Verdun zabrano większość dział, a największego z nich, fortu Douaumont, pilnowała tylko nieliczna załoga, około pięćdziesięciu ludzi.3
Pierwszy dzień
Ostrzał rozpoczął się o 7.15 rano. Liczbę niemieckich dział podaje się różnie. Memoriał w Verdun liczy blisko 1200 luf razem z moździerzami okopowymi, HistoryOfWar.org 1200 dział, a francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych na głównym odcinku natarcia około 850 dział niemieckich wobec 270 francuskich. Według Memoriału w Verdun generał Passaga twierdził, że słyszał ostrzał w swoim stanowisku dowodzenia w Wogezach, 160 km od frontu.4
Około 16.00 ostrzał ustał, a po nim ruszyło ograniczone natarcie niemieckiej piechoty.5
Najcięższa walka pierwszych dwóch dni toczyła się w lesie Caures, którego broniły 56. i 59. batalion strzelców pieszych pułkownika Émile'a Drianta, według francuskiego ministerstwa i Memoriału w Verdun około 1200 ludzi. Driant ostrzegał wcześniej, że natarcie nadejdzie. Jego żołnierze utrzymali las przez noc, ale 22 lutego, oskrzydleni z obu stron, ocaleli zaczęli się wycofywać, a Driant zginął w czasie odwrotu. Uszło zaledwie około 110 do 120 strzelców.6
Douaumont i Pétain
Do 24 lutego Niemcy zdobyli pierwszą i drugą pozycję francuską. 25 lutego niewielki oddział niemieckiej piechoty dostał się do fortu Douaumont i wziął go wraz ze szczątkową załogą. W Niemczech świętowano to jako wielkie zwycięstwo, choć Niemieckie Muzeum Historyczne zauważa, że wojskowo miało ono niewielkie znaczenie.7
Następnego dnia dowództwo obrony objął generał Philippe Pétain. Kolejno wprowadzał na front świeże dywizje, a droga z Bar-le-Duc stała się arterią całej bitwy, nazwaną później Voie Sacrée, Świętą Drogą. Pod koniec lutego niemieckie natarcie utknęło: atakujący wyprzedzili znaczną część swojej artylerii, a francuskie działa z lewego brzegu Mozy raziły ich z flanki.8
Dziesięć miesięcy pod Verdun
Bitwa trwała jeszcze długo po pierwszym tygodniu. Walki przeniosły się na lewy brzeg Mozy, gdzie miesiącami walczono o wzgórza Mort Homme i 304, a w czerwcu padł fort Vaux. W lipcu Niemcy ograniczyli natarcie, by stawić czoło ofensywie sprzymierzonych nad Sommą. Francuskie kontrofensywy odbiły fort Douaumont 24 października i fort Vaux na początku listopada, a do 18 grudnia, gdy bitwa się skończyła, większość utraconego terenu wróciła w ręce Francuzów.9
Straty są sporne. HistoryOfWar.org przytacza z jednych źródeł 378 000 strat francuskich i 329 000 niemieckich, a z innych 543 000 i 434 000. Memoriał w Verdun liczy ponad 163 000 zabitych i 216 000 rannych Francuzów oraz 143 000 zabitych i 190 000 rannych Niemców, łącznie blisko 700 000 strat. Niemieckie Muzeum Historyczne pisze o około 250 000 zabitych po każdej stronie. Źródła nie zgadzają się co do sum. Całą bitwę opisujemy w artykule o bitwie pod Verdun.10
Także tego dnia
- 1849: Bitwa pod Gujrat. Wojska brytyjskie lorda Hugh Gougha starły się pod Gujrat w Pendżabie z armią Sikhów w czasie drugiej wojny brytyjsko-sikhijskiej.
