Co wydarzyło się pod Gujrat?
21 lutego 1849 roku pod miastem Gujrat w Pendżabie armia brytyjskich i indyjskich żołnierzy generała sir Hugh Gougha zaatakowała armię sikhijską Sher Singha. Długi pojedynek artyleryjski uciszył większość dział sikhijskich, natarcie całej linii przełamało front, a kawaleria zamieniła odwrót w pogrom. W ciągu kilku tygodni armia sikhijska skapitulowała, a Kompania Wschodnioindyjska zaanektowała Pendżab.1
Gujrat był ostatnią bitwą obu wojen brytyjsko-sikhijskich i jedną z niewielu, które Kompania Wschodnioindyjska wygrała niewielkim kosztem. Po serii kosztownych ataków frontalnych Gough tym razem posłał do walki najpierw działa, a dopiero potem piechotę, i położył kres niezależnemu państwu Sikhów, które zbudował maharadża Ranjit Singh.2
Droga do Gujrat
Pierwsza wojna brytyjsko-sikhijska zakończyła się w 1846 roku traktatem, który zostawił Pendżabowi formalną niezależność pod władzą małoletniego maharadży Duleepa Singha, ale z brytyjskim rezydentem w Lahaurze, który kontrolował dwór. National Army Museum opisuje gniew, jaki wywołało to wśród sikhijskich możnych i w armii, której żołnierze w większości wierzyli, że zostali zdradzeni, a nie pobici. W 1848 roku bunt w Multanie przerodził się w drugą wojnę, a armię Khalsa wyprowadził w pole Sher Singh Attariwalla.3
Początkowo kampania szła Brytyjczykom źle. 13 stycznia 1849 roku pod Chillianwala Gough rzucił piechotę na sikhijskie działa ukryte w gęstych zaroślach i stracił około 2300 ludzi; NAM zauważa, że ogłosił zwycięstwo, podczas gdy Sher Singh po prostu odszedł, by połączyć się z ojcem, Chattarem Singhiem. Potem przez trzy dni lało, a obie armie nie spotkały się ponownie przez ponad miesiąc.4
W oczekiwaniu na ciężkie działa
Gough nie chciał walczyć, dopóki nie nadejdzie generał Whish z dywizją, która zdobyła Multan, i z jej ciężkimi działami oblężniczymi. Sikhowie, którym kończyły się zapasy, 25 stycznia opuścili obóz pod Rassool i ruszyli na wschód, ku Gujrat; według NAM próbowali przeprawić się przez Czenab, by uderzyć na tyły Gougha, ale rzeka wezbrała, a brodów pilnowała nieregularna jazda poruczników Lumsdena i Hodsona. Cofnęli się pod Gujrat, około 120 kilometrów na północ od Lahauru, i okopali.5
Do 20 lutego Gough zebrał około 24 tysięcy ludzi i 96 dział. BritishBattles.com i NAM oceniają armię sikhijską na 60 tysięcy, przy czym NAM pisze o co najmniej tylu; Royal Welsh Museum podaje 50 tysięcy. Piechota sikhijska z 59 działami stała w linii długiej na około trzy kilometry między suchym korytem Dwary a strumieniem Katela, z umocnionymi wioskami przed frontem, jazdą na obu skrzydłach i 1500 afgańskimi jeźdźcami przysłanymi przez Dosta Mohammada na prawym. Za nimi wznosiły się ośnieżone szczyty Himalajów.6
Bitwa dział
Armia Gougha ruszyła wkrótce po świcie 21 lutego, a sam Gough objechał linię w białym płaszczu, który nosił w bitwie. Gdy otworzyły ogień działa sikhijskie, piechota stanęła, a do przodu wyszła artyleria. EBSCO podkreśla, że Gough wcześniej starannie rozpoznał linię sikhijską. Przez około dwie i pół godziny trwał pojedynek artyleryjski, w którym baterie brytyjskie i indyjskie miały blisko dwukrotną przewagę liczebną. NAM zauważa, że tym razem sikhijscy artylerzyści mieli tylko naprędce postawione zasłony z chrustu, a nie dżunglę, która ukryła ich pod Chillianwalą.7
Gdy ogień sikhijski osłabł, ruszyła piechota. Najcięższe walki toczyły się o wioski Bara Kalra i Chota Kalra przed sikhijskim centrum, gdzie obrońcy strzelali z domów z wybitymi strzelnicami, a 2. Pułk Fizylierów Bengalskich został raz odparty, zanim artyleria konna oczyściła wieś kartaczami z bliska. Na lewym skrzydle jazda sikhijska i afgańska, próbująca obejść flankę, została zatrzymana ogniem dział i szarżą Scinde Horse oraz 9. Pułku Ułanów. Oddział sikhijskich jeźdźców objechał nawet tyły brytyjskie, by zabić lub pojmać Gougha.8
Pogrom i kapitulacja
Wtedy linia sikhijska pękła. W odróżnieniu od uporządkowanych odwrotów z wcześniejszych bitew, pisze BritishBattles.com, oddziały rozsypały się w ucieczce, a kawaleria ścigała je przez dwadzieścia kilometrów w stronę Jhelum, dopóki konie mogły iść. EBSCO nazywa ten pościg nieubłaganym; według NAM odwrót szybko zamienił się w pogrom.9
Straty były bardzo nierówne. BritishBattles.com podaje 96 zabitych i 750 rannych po stronie brytyjsko-indyjskiej oraz szacunkowo 2 tysiące zabitych, rannych i wziętych do niewoli Sikhów i 56 utraconych dział. Za pobitą armią ruszył na północ generał Gilbert. Data kapitulacji jest różnie podawana: NAM i BritishBattles.com wskazują złożenie broni pod Rawalpindi 14 marca, Royal Welsh Museum datuje kapitulację Sher Singha na 12 marca.10
Koniec królestwa Sikhów
29 marca 1849 roku Kompania Wschodnioindyjska zaanektowała Pendżab. Duleep Singh został zdetronizowany i później wysłany na wygnanie do Wielkiej Brytanii, a Chattar Singh i Sher Singh trafili do więzienia w Allahabadzie i po uwolnieniu w 1854 roku zostali na zawsze wygnani z Pendżabu. Royal Welsh Museum zauważa, że bitwa przywróciła dobre imię Goughowi, krytykowanemu za ataki frontalne i niewykorzystywanie artylerii.11
Skutki sięgnęły dalej. Pod wrażeniem armii Khalsa Brytyjczycy zaczęli masowo werbować Sikhów i niespełna dekadę później sikhijscy żołnierze pomogli stłumić powstanie 1857 roku, walcząc przeciw tym samym bengalskim sipajom, którzy pod Gujrat stali u boku Brytyjczyków.12
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”. ↩
- National Army Museum, „Second Sikh War”; EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”. ↩
- National Army Museum, „Second Sikh War”; EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”; Royal Welsh Museum, „The Second Anglo Sikh War”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”; EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”. ↩
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”; National Army Museum, „Second Sikh War”; Royal Welsh Museum, „The Second Anglo Sikh War”. ↩
- National Army Museum, „Second Sikh War”; Royal Welsh Museum, „The Second Anglo Sikh War”. ↩
- National Army Museum, „Second Sikh War”. ↩
Źródła
- BritishBattles.com, „Battle of Goojerat”
- National Army Museum, „Second Sikh War”
- EBSCO Research Starters, „Battle of Gujerat”
- Royal Welsh Museum, Brecon, „The Second Anglo Sikh War”
