24 listopada 1643 roku, w gęstej śnieżycy, armia bawarska, cesarska i lotaryńska pod wodzą feldmarszałka Franza von Mercy’ego zaskoczyła francuską armię Josiasa Rantzaua na kwaterach wokół Tuttlingen nad górnym Dunajem. Francuskie działa zdobyto w pierwszym natarciu, a miasto okrążono, zanim ktokolwiek zdążył się z niego wydostać. 25 listopada Rantzau skapitulował, według jednego z wyliczeń z ośmioma generałami i 7 tysiącami żołnierzy. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo Mercy’ego.
Francuska armia na kwaterach zimowych
W 1643 roku, po ćwierćwieczu wojny trzydziestoletniej, armie francuskie próbowały przedrzeć się przez Ren do południowych Niemiec i Bawarii. Mercy, mianowany w maju feldmarszałkiem, latem zatrzymał francuski najazd marszałka Guébrianta. Jesienią Francuzi ruszyli ponownie, tym razem pod dowództwem generała Josiasa Rantzaua, i rozłożyli się na odpoczynek wokół miasteczka Tuttlingen nad Dunajem. Rycina powyżej, wydana wkrótce po bitwie, nazywa siły Rantzaua armią francusko-weimarską, od służących w niej niemieckich pułków wystawionych niegdyś przez Bernarda Weimarskiego.1
Przez las w śniegu
Mercy zaplanował i poprowadził tę zimową kampanię pod naczelnym dowództwem księcia Karola Lotaryńskiego, którego oddziały walczyły obok Bawarczyków i pułków cesarskich. Opis ryciny z bitwą w brytyjskiej Royal Collection wymienia Johanna von Wertha jako zastępcę dowódcy i hrabiego Melchiora von Hatzfeldta jako jednego z podwładnych Mercy’ego. Według historyka Heinricha Reuscha w Allgemeine Deutsche Biographie armia po ciężkich marszach przez niemal nieprzebyte lasy 24 listopada, w czasie gwałtownej śnieżycy, spadła na Tuttlingen. Francuski park artylerii zdobyto szybkim natarciem, a jazda okrążyła miasto, jak pisał w meldunku sam Mercy, tak prędko, że nikt nie zdołał się wydostać.2
Armię ustawiono tak, by do żołnierzy w mieście nie mogła dotrzeć pomoc od Francuzów kwaterujących w pobliskich Möhringen i Mühlheim. Brat feldmarszałka, Kaspar von Mercy, rozbił trzy francuskie brygady piechoty pod Mühlheim, a pozostałe oddziały francuskie zostały odparte.3
Kapitulacja i co potem
25 listopada Rantzau skapitulował. Reusch wylicza wśród oddanych księciu Lotaryńskiemu i Mercy’emu ośmiu generałów, dziewięciu pułkowników, dwunastu oficerów sztabowych, 240 oficerów niższych, 7 tysięcy żołnierzy i dziesięć dział, a do tego bogate łupy. Historyk Helmut Neuhaus w Neue Deutsche Biographie nazywa Tuttlingen pierwszym naprawdę wielkim zwycięstwem Mercy’ego. Rycina powyżej podaje datę 14/24 listopada: pierwsza liczba według kalendarza juliańskiego, wciąż używanego w wielu protestanckich krajach Rzeszy, druga według gregoriańskiego.4
Mercy poszedł za ciosem: w 1644 roku odniósł okupione ciężkimi stratami zwycięstwo nad księciem d’Enghien pod Fryburgiem, a w 1645 roku pobił Turenne’a pod Herbsthausen, zanim zginął pod Alerheim.5 › Bitwa pod Fryburgiem, 1644
